Autoteliczne i instrumentalne wartości w moim życiu W etyce często mówimy o wartościach, czyli o tym, co uważamy za ważne i cenne. Nie wszystkie wartości są jednak takie same. Można je podzielić na wartości autoteliczne i instrumentalne. Zrozumienie tej różnicy pomaga lepiej uporządkować własne życie.
Czym są wartości autoteliczne Wartość autoteliczna to taka, którą cenimy ze względu na nią samą. Nie jest dla nas tylko środkiem do czegoś innego, ale celem samym w sobie.
Przykłady wartości autotelicznych: miłość i przyjaźń godność człowieka prawda dobro, sprawiedliwość piękno (np. w sztuce, przyrodzie) rozwój osobisty, bycie dobrym człowiekiem
Jeśli mówisz: chcę mieć przyjaciela, bo sama przyjaźń jest dla mnie ważna, nie tylko dlatego, że coś z niej będę miała, to traktujesz przyjaźń jako wartość autoteliczną.
Czym są wartości instrumentalne Wartość instrumentalna to taka, którą cenimy głównie jako środek do osiągnięcia czegoś innego.
Przykłady wartości instrumentalnych: pieniądze (same w sobie nic nie znaczą, ale pozwalają coś kupić) dobra ocena (np. po to, by dostać się do wybranej szkoły) znajomość języka obcego (np. po to, by w przyszłości łatwiej znaleźć pracę) popularność w sieci (np. po to, by mieć wpływ, zarabiać na reklamach)
Te rzeczy same w sobie zwykle nie są ostatecznym celem. Liczy się to, do czego prowadzą.
Jak odróżnić te dwa rodzaje wartości Możesz zadać sobie proste pytanie:
Gdybym nie mógł nic więcej dzięki temu zyskać, czy to wciąż byłoby dla mnie ważne?
Jeśli: tak, bo sama rzecz ma dla ciebie sens (np. miłość, przyjaźń, prawda) – to znak, że chodzi raczej o wartość autoteliczną;
jeśli: nie, bo liczy się głównie to, co dzięki temu osiągasz (np. pieniądze, sława) – to znak, że chodzi raczej o wartość instrumentalną.
Często ta sama rzecz może mieć oba wymiary. Na przykład: wiedza może być: instrumentalna – uczę się tylko po to, by zdać egzamin, autoteliczna – uczę się, bo świat jest ciekawy i chcę go rozumieć.
Kiedy środki stają się „najważniejsze” Problem pojawia się wtedy, gdy: wartości instrumentalne zaczynają zajmować miejsce autotelicznych środki stają się ważniejsze niż cele
Przykłady: ktoś dla pieniędzy gotów jest kłamać i oszukiwać (pieniądze ważniejsze niż uczciwość) ktoś dla popularności w sieci upokarza innych (sława ważniejsza niż szacunek dla człowieka) ktoś dla dobrych ocen ściąga i oszukuje (wynik ważniejszy niż prawda i uczciwość)
Z etycznego punktu widzenia to niebezpieczne, bo: podważamy wtedy wartości, które powinny być „na szczycie” naszego porządku wartości ryzykujemy, że będziemy traktować ludzi jak narzędzia do własnych celów
Jak to wygląda w życiu ósmoklasisty Możesz się zastanowić: czy nauka jest dla mnie tylko środkiem do ocen i szkoły, czy też wartością samą w sobie? czy przyjaźń cenię dlatego, że ktoś „załatwi mi” prace domowe, czy dlatego, że naprawdę mi na tej osobie zależy? czy pieniądze, wygląd, popularność są dla mnie ważniejsze niż uczciwość, szacunek i lojalność?
Nie chodzi o to, żeby odrzucać wartości instrumentalne. Są potrzebne. Chodzi o to, aby: trzymać je na swoim miejscu nie poświęcać wartości autotelicznych (jak godność, prawda, szacunek) dla krótkotrwałej korzyści
Zapamiętaj Wartości autoteliczne cenimy ze względu na nie same (np. przyjaźń, prawda, godność). Wartości instrumentalne cenimy jako środki do innych celów (np. pieniądze, oceny). Te same rzeczy mogą mieć wymiar zarówno autoteliczny, jak i instrumentalny – zależy od naszego nastawienia. Dojrzała postawa etyczna polega na tym, aby nie poświęcać najważniejszych wartości autotelicznych dla doraźnych korzyści.