Streszczenie treści Tekst z Księgi Rodzaju opisuje początek świata i człowieka.
Pierwszy opis stworzenia (Rdz 1,1–2,3) – „sześć dni stworzenia” Na początku istnieje tylko Bóg i bezładna otchłań, ciemność nad wodami.
W kolejnych „dniach” Bóg stwarza:
Dzień I – światło i oddzielenie światła od ciemności (dzień i noc). Dzień II – sklepienie nieba, oddzielające „wody górne” od „wód dolnych”. Dzień III – ląd i morza, a na ziemi rośliny: trawy, zioła, drzewa owocowe. Dzień IV – słońce, księżyc i gwiazdy, które mają rządzić dniem i nocą oraz wyznaczać pory roku. Dzień V – zwierzęta wodne (ryby) i ptaki; Bóg błogosławi im i nakazuje się rozmnażać. Dzień VI – zwierzęta lądowe (domowe, dzikie, pełzające) oraz człowieka – mężczyznę i kobietę – na „obraz i podobieństwo” Boże. Ludzie mają panować nad światem, rozmnażać się i zaludniać ziemię, dostają za pokarm rośliny, zwierzęta – zieloną roślinność.
Za każdym razem „Bóg widział, że było dobre”, a po stworzeniu człowieka: „Bóg widział, że wszystko było bardzo dobre”.
Dzień VII – Bóg kończy dzieło stworzenia i odpoczywa, błogosławi i uświęca siódmy dzień.
Drugi opis stworzenia człowieka (Rdz 2,4b i nast.) Drugi opis ma bardziej „ludzki”, obrazowy charakter:
Ziemia jest jeszcze pustynią, nie ma deszczu ani upraw. Bóg lepi człowieka z prochu ziemi i tchnie w niego „tchnienie życia” – tak powstaje Adam. Sadzi dla niego ogród Eden, pełen drzew, w tym drzewo życia i drzewo poznania dobra i zła. Z ogrodu wypływa rzeka, dzieląca się na cztery odnogi. Bóg sprowadza do człowieka zwierzęta, które Adam nazywa, ale wśród nich nie znajduje się „odpowiednia pomoc”. „Nie jest dobrze, żeby mężczyzna był sam” – Bóg wprowadza Adama w głęboki sen, bierze jedno z jego żeber i stwarza kobietę – Ewę. Adam rozpoznaje w niej „kość z moich kości i ciało z mego ciała”. Tekst kończy się stwierdzeniem, że mężczyzna opuszcza ojca i matkę, łączy się ze swoją żoną i stają się jednym ciałem – to biblijna podstawa małżeństwa.
Analiza i interpretacja Główną myślą tekstu jest prawda, że świat i człowiek pochodzą od jednego Boga, który stwarza świadomie, z miłością i nadaje wszystkiemu sens. Świat jest dobry – nie ma mowy o chaosie jako czymś złym, ale o uporządkowaniu i harmonii. Człowiek jest szczególnym stworzeniem: stworzony „na obraz i podobieństwo Boga” (może rozumieć, kochać, tworzyć, decydować), jest koroną stworzenia, dostaje władzę nad ziemią, ale też odpowiedzialność. Drugi opis podkreśla: bliskość człowieka z ziemią (uformowany z prochu), bliskość z Bogiem (tchnienie życia), społeczną naturę człowieka – potrzebę relacji z drugim (nie jest dobrze, by był sam), równość mężczyzny i kobiety – Ewa nie jest stworzona „z głowy ani z nóg”, ale z żebra, blisko serca. Tekst ma charakter etiologiczny – wyjaśnia „dlaczego tak jest”: skąd wziął się świat i człowiek, czemu świętujemy dzień odpoczynku (szabat / niedziela), dlaczego małżeństwo łączy mężczyznę i kobietę w jedno ciało.
Narrator i adresat Narrator (podmiot mówiący):
bezosobowy, trzecioosobowy – opowiada o działaniach Boga i wydarzeniach stworzenia, reprezentuje tradycję biblijną wspólnoty Izraela.
Adresat:
pierwotnie Izraelici – naród wybrany, dziś szerzej: wszyscy wierzący i czytelnicy Biblii, którzy chcą rozumieć swoje miejsce w świecie, tekst ma charakter pouczenia i wyjaśnienia („skąd to wszystko się wzięło?”) oraz wyznania wiary.
Środki stylistyczne i cechy stylu Powtórzenia i paralelizmy „I rzekł Bóg… i stało się tak… I widział Bóg, że było dobre” – tworzą rytm modlitwy/hymnu.
Symbolika liczb 7 – liczba pełni i doskonałości (sześć dni pracy + siódmy dzień odpoczynku).
Kontrasty światło – ciemność, wody górne – dolne, dzień – noc, ziemia – morze.
Metafory i obrazy „tchnienie życia” – Boży dar, który czyni z człowieka istotę żywą, „ulepienie z prochu” – obraz zależności człowieka od ziemi i od Stwórcy.
Personifikacje ziemia, wody zachowują się jak wykonawcy Bożych rozkazów (wydają rośliny, tętnią życiem).
Podniosły, prosty język styl uroczysty, ale zrozumiały dzięki obrazowym opisom, krótkie, rytmiczne zdania – tekst nadaje się do recytacji liturgicznej.
Geneza utworu i gatunek Geneza:
Tekst powstawał w tradycji ustnej Izraela, ostatecznie spisany został prawdopodobnie w okresie VI–V w. p.n.e., czerpie motywy z bliskowschodnich mitów o stworzeniu (np. z Mezopotamii), ale przekształca je w duchu monoteizmu: jest jeden Bóg, który nie walczy z innymi bóstwami, lecz spokojnie stwarza słowem.
Rodzaj / gatunek:
ogólnie: tekst religijny, część Księgi Rodzaju (Stary Testament), pierwszy opis (Rdz 1) ma charakter hymnu / pieśni dziękczynnej (silnie zrytmizowany, refrenowy), drugi opis (Rdz 2) to opowiadanie mityczne (opowieść o „czasach początku”, z obrazami- symbolami), w kategoriach literackich: epika biblijna z elementami lirycznymi.
Problematyka Pochodzenie świata i człowieka – odpowiedź religijna na pytanie „skąd jesteśmy?”. Obraz Boga – jako jedynego Stwórcy, dobrego, rozumnego, panującego nad chaosem, Wartość świata materialnego – świat jest dobry, Bóg nie wstydzi się materii. Miejsce człowieka w świecie: „obraz i podobieństwo Boże”, panowanie nad stworzeniem = odpowiedzialność, nie tyrania. Małżeństwo i relacje międzyludzkie: mężczyzna i kobieta równi w godności, powołani do jedności, człowiek jest istotą społeczną, nie stworzoną do samotności. Praca i opieka nad światem: człowiek ma „uprawiać i doglądać” ogród – współpracuje z Bogiem. Świętość czasu (szabat / niedziela): konieczność odpoczynku, dnia poświęconego Bogu.