Utwór powstał w 1939 roku, tuż przed wybuchem II wojny światowej, i został włączony do ostatniego tomu poety zatytułowanego „nuta człowiecza”. Akcja liryczna nie jest osadzona w jednym konkretnym miejscu; stanowi ona wizyjną, apokaliptyczną panoramę Europy stojącej u progu zagłady. Poeta przywołuje obrazy płonących miast, zniszczonych synagog oraz rzek spływających krwią, co nadaje wierszowi charakter proroctwa dotyczącego nadchodzącego konfliktu zbrojnego.
Główni bohaterowie Podmiot liryczny – osoba doświadczona i dojrzała, która występuje w roli wizjonera i świadka nadchodzącej katastrofy. Charakteryzuje się ogromną empatią, która pozwala mu utożsamić się z każdą ofiarą wojny. W swojej wizji ulega on symbolicznemu zwielokrotnieniu, przyjmując postać różnych ludzi cierpiących w czasie walk. Ofiary (zbiorowość) – bezimienne rzesze ludzi: rolnicy, prawnicy, kobiety i dzieci, których tożsamość w obliczu śmierci zostaje sprowadzona do formy „czarnego krzyżyka” na liście strat.
Zarys najważniejszych wydarzeń fabularnych Wiersz rozpoczyna się od opisu niespokojnej wędrówki podmiotu lirycznego przez świat pełen złowrogich znaków, takich jak wybite szyby w domach modlitwy. Następnie autor roztacza przerażającą wizję totalnej wojny, w której tradycyjne wartości ludzkie upadają, a płacz cierpiących zmienia się w zwierzęcy ryk. Podmiot przewiduje czas wielkiego głodu, bratobójczych walk oraz masowej zagłady w komorach gazowych i krematoriach. W kulminacyjnym momencie osoba mówiąca deklaruje, że stanie się cząstką każdego umierającego człowieka, doświadczając bólu wszystkich ofiar jednocześnie. Utwór kończy się smutną refleksją nad powojennym krajobrazem i apelem do przyszłych pokoleń, by nie dopuściły do powtórzenia się tragicznej historii.
Najważniejsze tematy i problemy poruszane w utworze Katastrofizm – utwór jest kluczowym przykładem nurtu zapowiadającego upadek cywilizacji i powszechną zagładę. Dehumanizacja i upadek moralny – wojna zostaje przedstawiona jako siła niszcząca ludzkie odruchy, zamieniająca społeczeństwo w bezmyślną masę kierowaną instynktami. Pacyfizm i sprzeciw wobec przemocy – poeta wyraża głęboki żal i bunt przeciwko konieczności zabijania oraz bezsensowi masowych mordów. Współczucie i solidarność w cierpieniu – kluczowym problemem jest zdolność do odczuwania bólu drugiego człowieka i brania na siebie części jego tragicznego losu.
Dominujące emocje i refleksje Utwór budzi silne poczucie lęku, przygnębienia oraz grozy wywołanej niezwykle trafnymi, proroczymi obrazami Holocaustu i obozów koncentracyjnych. Brak interpunkcji oraz oniryczny (senny) charakter wizji sprawiają, że czytelnik czuje się osaczony przez mroczne przeczucia autora. Dominującą emocją jest tytułowy żal – głęboki smutek wynikający z uświadomienia sobie, że ludzkość nie wyciągnęła wniosków z poprzednich wojen i zmierza ku kolejnej, jeszcze straszniejszej katastrofie.
Aktualność utworu Problematyka wiersza pozostaje aktualna jako ostrzeżenie przed mechanizmami nienawiści i nietolerancji, które – jeśli nie zostaną powstrzymane – mogą prowadzić do powtarzania się najmroczniejszych scenariuszy w dziejach ludzkości.