Konstytucyjne zasady funkcjonowania sądów i trybunałów Władza sądownicza w Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z zasadą trójpodziału władzy (art. 10 Konstytucji), jest sprawowana przez sądy i trybunały. Stanowią one władzę odrębną i niezależną od legislatywy (parlamentu) oraz egzekutywy (prezydenta i rządu). Ich zadaniem jest rozstrzyganie sporów prawnych, wymierzanie sprawiedliwości oraz kontrola zgodności prawa z ustawą zasadniczą.

Zasady ustrojowe sądownictwa Konstytucja RP formułuje szereg zasad, które gwarantują rzetelność postępowań oraz ochronę praw obywatelskich:

Zasada niezależności sądów – sądy są autonomicznym członem władzy, a inne organy państwowe nie mogą ingerować w ich funkcjonowanie ani proces orzeczniczy. Zasada dwuinstancyjności – każde postępowanie sądowe jest co najmniej dwuetapowe. Oznacza to, że strona niezadowolona z wyroku sądu pierwszej instancji ma prawo do wniesienia środka odwoławczego (np. apelacji) do sądu wyższej instancji (art. 176 ust. 1). Prawo do sądu – każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd (art. 45 ust. 1). Udział obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości – obywatele uczestniczą w rozstrzyganiu spraw głównie poprzez instytucję ławników, którzy zasiadają w składach sędziowskich w określonych typach spraw (np. karnych czy z zakresu prawa pracy).

Struktura organów sądowniczych Wymiar sprawiedliwości w Polsce sprawują:

Sąd Najwyższy – sprawuje nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania. Sądy powszechne (rejonowe, okręgowe, apelacyjne) – rozstrzygają sprawy z zakresu prawa karnego, cywilnego, rodzinnego oraz prawa pracy i ubezpieczeń społecznych. Sądy administracyjne (wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny) – kontrolują działalność administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. Sądy wojskowe – orzekają w sprawach dotyczących przestępstw popełnionych przez żołnierzy.

Odrębną kategorię stanowią trybunały:

Trybunał Konstytucyjny – bada zgodność ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją oraz rozstrzyga spory kompetencyjne między centralnymi konstytucyjnymi organami państwa. Trybunał Stanu – orzeka o odpowiedzialności konstytucyjnej osób zajmujących najwyższe stanowiska państwowe (np. Prezydenta, Premiera, ministrów) za naruszenie Konstytucji lub ustawy.

Konstytucyjny status sędziego Aby zapewnić bezstronność wyroków, sędziowie korzystają ze szczególnych gwarancji:

Niezawisłość – sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom. Nie mogą otrzymywać poleceń co do treści wyroku od żadnych władz. Nieusuwalność – sędzia nie może być złożony z urzędu ani zawieszony bez prawomocnego orzeczenia sądu dyscyplinarnego. Immunitet sędziowski – sędzia nie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności bez uprzedniej zgody właściwego sądu dyscyplinarnego. Niepołączalność (apolitryczność) – sędzia nie może należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej, której nie dałoby się pogodzić z zasadami niezależności sądów i niezawisłości sędziów.