Funkcja kontrolna i kreacyjna Sejmu wobec innych organów państwa Działalność Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej wykracza poza stanowienie prawa. Na mocy przepisów Konstytucji RP izba ta sprawuje nadzór nad funkcjonowaniem organów władzy wykonawczej oraz posiada uprawnienia do obsadzania kluczowych stanowisk w państwie. Mechanizmy te służą zapewnieniu równowagi władz oraz odpowiedzialności urzędników przed reprezentantami narodu.

Mechanizmy funkcji kontrolnej wobec Rady Ministrów Funkcja kontrolna Sejmu jest skierowana przede wszystkim wobec Rady Ministrów oraz podległych jej organów administracji rządowej. Do najważniejszych instrumentów tej kontroli należą:

Wotum nieufności – Sejm może wyrazić brak zaufania wobec całej Rady Ministrów (tzw. konstruktywne wotum nieufności, wymagające wskazania imiennie kandydata na nowego premiera) lub wobec konkretnego ministra. Uchwała taka zmusza adresata do dymisji. Absolutorium – coroczna procedura oceny wykonania budżetu państwa przez rząd. Sejm, po zapoznaniu się z opinią Najwyższej Izby Kontroli, podejmuje uchwałę o udzieleniu lub odmowie udzielenia absolutorium Radzie Ministrów. Interpelacje i zapytania poselskie – poseł ma prawo kierować pisemne pytania do premiera i ministrów w sprawach o charakterze zasadniczym (interpelacja) lub bieżącym (zapytanie). Adresat ma obowiązek udzielić odpowiedzi w ciągu 21 dni. Sejmowa komisja śledcza – organ powoływany do zbadania określonej sprawy. Komisja śledcza posiada szczególne uprawnienia dochodzeniowe, a osoby wezwane przed jej oblicze mają prawny obowiązek złożenia zeznań.

Realizacja funkcji kreacyjnej Sejmu Funkcja kreacyjna polega na powoływaniu i odwoływaniu osób sprawujących najwyższe urzędy państwowe oraz członków organów kolegialnych. Sejm realizuje to zadanie samodzielnie lub przy współudziale Senatu. Do kompetencji Sejmu należy wybór:

15 sędziów Trybunału Konstytucyjnego oraz sędziów Trybunału Stanu (z wyjątkiem Przewodniczącego), części składu Krajowej Rady Sądownictwa oraz Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, trzech członków Rady Polityki Pieniężnej.

Sejm powołuje również, za zgodą Senatu, osoby na stanowiska o charakterze kontrolnym i ochrony prawnej, takie jak: Prezes Najwyższej Izby Kontroli, Rzecznik Praw Obywatelskich oraz Rzecznik Praw Dziecka. Na wniosek Prezydenta RP Sejm powołuje także Prezesa Narodowego Banku Polskiego. Ważnym aspektem funkcji kreacyjnej jest również procedura wyłaniania rządu w tzw. drugim kroku konstytucyjnym, jeżeli procedura powoływania Rady Ministrów przez Prezydenta zakończy się niepowodzeniem.

Nadzór nad specyficznymi organami państwa Sejm sprawuje bezpośredni nadzór nad działalnością Najwyższej Izby Kontroli (NIK), która jest organem konstytucyjnie podległym Sejmowi. Prezes NIK przedkłada izbie coroczne sprawozdania z działalności oraz analizy dotyczące kluczowych obszarów funkcjonowania państwa. Sejm ustala również budżet tej instytucji oraz zleca jej przeprowadzenie konkretnych kontroli. Podobne relacje wiążą Sejm z Krajową Radą Radiofonii i Telewizji, która corocznie przedkłada informację ze swojej działalności; w przypadku jej odrzucenia przez Sejm i Senat (oraz braku potwierdzenia przez Prezydenta), kadencja Rady może ulec wygaśnięciu.