Relacja między nauczycielem a uczniem w polskiej szkole opiera się na przepisach prawa, w tym na Karcie Nauczyciela, Prawie oświatowym oraz Kodeksie karnym. Przepisy te precyzyjnie określają uprawnienia, ale też granice, których żadnej ze stron nie wolno przekroczyć.

Prawne statusy i granice działań nauczyciela Nauczyciel podczas pełnienia obowiązków służbowych korzysta z ochrony prawnej przewidzianej dla funkcjonariusza publicznego. Oznacza to, że znieważenie nauczyciela lub stosowanie wobec niego przemocy jest przestępstwem ściganym z urzędu. Status ten wiąże się jednak z ogromną odpowiedzialnością prawną i dyscyplinarną.

Nauczyciel ma prawo do Decydowania o doborze metod pracy, podręczników i programów nauczania (zgodnie z podstawą programową). Oceniania wiedzy i zachowania ucznia na podstawie kryteriów określonych w statucie szkoły. Wydawania uczniom poleceń porządkowych związanych z bezpieczeństwem i przebiegiem lekcji.

Nauczycielowi kategorycznie zabrania się Stosowania kar cielesnych i przemocy psychicznej: Naruszenie nietykalności cielesnej ucznia, wyzywanie, publiczne upokarzanie czy wyśmiewanie są złamaniem prawa i skutkują natychmiastowym postępowaniem dyscyplinarnym lub karnym. Stosowania odpowiedzialności zbiorowej: Nauczyciel nie może ukarać całej klasy (np. oceną niedostateczną lub zakazem wyjścia na przerwę) za zachowanie pojedynczych uczniów. Zabierania własności prywatnej na własność: Jeśli uczeń używa telefonu niezgodnie ze statutem, nauczyciel może nakazać schowanie urządzenia lub (jeśli statut tak stanowi) odebrać je do depozytu szkolnego. Nie ma jednak prawa przeglądać zawartości telefonu ani odmówić jego zwrotu (zazwyczaj odbiór następuje przez rodzica).

Prawne granice działań ucznia Uczeń jako obywatel i członek społeczności szkolnej posiada pełne prawo do ochrony swojej godności i prywatności, ale jego wolność kończy się tam, gdzie narusza ona prawa innych osób.

Uczeń ma prawo do Wyrażania własnego zdania i wątpliwości w sposób kulturalny i merytoryczny. Wiedzy o przysługujących mu prawach oraz do korzystania z pomocy Rzecznika Praw Ucznia lub dyrektora w sytuacjach konfliktowych. Ochrony danych osobowych i prywatności (np. wyniki sprawdzianów powinny być przekazywane do wiadomości ucznia i jego rodziców, a nie ogłaszane publicznie przy całej klasie).

Uczniowi kategorycznie zabrania się Naruszenia dóbr osobistych nauczyciela i innych uczniów: Nagrywanie głosu lub wizerunku nauczyciela i kolegów bez ich wyraźnej zgody, a następnie publikowanie tych materiałów w internecie, jest złamaniem prawa (prawa do wizerunku oraz ochrony dóbr osobistych). Naruszenia nietykalności cielesnej i agresji słownej: Wyzywanie, popychanie, nękanie (w tym cyberbullying) wobec kogokolwiek na terenie szkoły niesie za sobą konsekwencje od obniżenia oceny ze sprawowania po interwencję sądu rodzinnego. Odmowy realizowania obowiązku szkolnego: Odmawianie wykonywania poleceń nauczyciela dotyczących toku lekcji lub systematyczne opuszczanie zajęć stanowi naruszenie prawa oświatowego przez ucznia i jego opiekunów.

Rozstrzyganie sporów Wszelkie sytuacje graniczne, w których dochodzi do podejrzenia łamania prawa przez nauczyciela lub ucznia, są rozwiązywane w oparciu o procedury wewnątrzszkolne (mediacje, interwencja pedagoga, decyzja dyrektora). W sprawach o najwyższej wadze (np. przestępstwa, stała agresja) dyrektor szkoły ma ustawowy obowiązek powiadomienia policji lub sądu rodzinnego.