Zasady dynamiki Newtona Prawa te zostały sformułowane przez Isaaca Newtona w jego słynnym dziele Philosophiae Naturalis Principia Mathematica. Dzieło to, opublikowane w 1687 roku, stanowi fundament całej mechaniki klasycznej i jest jednym z najważniejszych traktatów naukowych w historii fizyki. Newton zebrał w nim wcześniejsze osiągnięcia Galileusza, Keplera oraz Huygensa, a następnie uogólnił je, tworząc spójny matematyczny opis ruchu ciał w przestrzeni. Jego zasady dynamiki nie tylko wyjaśniają, dlaczego ciała poruszają się w określony sposób, lecz także pozwalają przewidywać ich ruch na podstawie równań różniczkowych wynikających z działania sił.
Pierwsza zasada dynamiki Newtona została pierwotnie sformułowana przez Galileo Galilei, który zauważył, że ciało pozbawione oddziaływań zewnętrznych nie zmienia swojego stanu ruchu. Newton powtórzył tę zasadę, nadając jej pełne znaczenie w kontekście układów inercjalnych oraz włączając ją w system trzech fundamentalnych praw opisujących ruch. Zasada ta jest kluczowa, ponieważ definiuje pojęcie układu odniesienia, w którym obowiązują pozostałe prawa dynamiki.
A zatem przestawmy trzy zasady sformułowane przez Newtona, które tworzą kompletny i logiczny system opisu ruchu: Pierwsza zasada dynamiki — opisuje zachowanie ciała w przypadku braku sił lub równowagi sił; definiuje układ inercjalny. Druga zasada dynamiki — wprowadza ilościowy związek między siłą działającą na ciało a jego przyspieszeniem; jest podstawą równań ruchu. Trzecia zasada dynamiki — opisuje wzajemność oddziaływań między ciałami; każdej akcji odpowiada reakcja o przeciwnym zwrocie.
W kolejnych podrozdziałach rozwiniemy każdą z tych zasad zarówno dla ruchu liniowego, jak i obrotowego, zachowując pełną spójność z wcześniejszymi definicjami kinematycznymi oraz z matematycznym aparatem opisującym pęd, moment pędu, siłę i moment siły.
Pierwsza zasada dynamiki Newtona Udowodnimy tutaj pierwszą zasadę dynamiki dla ruchu liniowego i obrotowego. Zasada ta, zwana także zasadą bezwładności, opisuje zachowanie ciała w sytuacji, gdy nie działają na nie żadne siły zewnętrzne lub gdy wszystkie siły działające na ciało wzajemnie się równoważą. W takim przypadku ciało zachowuje swój dotychczasowy stan ruchu: jeśli pozostawało w spoczynku, nadal pozostaje w spoczynku, a jeśli poruszało się ruchem jednostajnym prostoliniowym, kontynuuje ten ruch bez zmiany prędkości i kierunku. Zasada ta jest fundamentem definicji układu inercjalnego, czyli takiego układu odniesienia, w którym prawa dynamiki przyjmują najprostszą postać i w którym można poprawnie stosować pozostałe zasady Newtona zarówno dla ruchu liniowego, jak i obrotowego.
Pierwsza zasada dynamiki Newtona dla ruchu liniowego Jeśli na ciało nie działają żadne siły, lub działające siły się równoważą, to ciało pozostaje w spoczynku lub porusza się ruchem jednostajnym prostoliniowym. Oznacza to, że jego prędkość liniowa nie ulega zmianie ani pod względem wartości, ani kierunku. Zasada ta opisuje fundamentalną właściwość ruchu w układach inercjalnych: brak niezrównoważonej siły oznacza brak przyspieszenia. W praktyce jest to wyraz bezwładności ciała, czyli jego naturalnej tendencji do zachowania dotychczasowego stanu ruchu. Jeżeli ciało już się porusza, będzie kontynuowało ten ruch bez żadnych zmian, dopóki nie pojawi się siła, która ten ruch zmieni. Jeżeli ciało pozostaje w spoczynku, pozostanie w nim, dopóki nie zadziała siła, która wprawi je w ruch.
Dowód: Ale gdy na ciało nie działają żadne siły lub działające siły się równoważą, wtedy według prawa ciało porusza się z przyśpieszeniem zerowym, zatem ciało porusza się z prędkością stałą lub jest w spoczynku. Z równania wynika, że jeśli , to . Oznacza to, że prędkość jest stała w czasie, co prowadzi do ruchu jednostajnego prostoliniowego lub spoczynku jako szczególnego przypadku ruchu jednostajnego. W ten sposób pierwsza zasada dynamiki jest szczególnym przypadkiem drugiej zasady dynamiki Newtona dla sytuacji, w której siła wypadkowa jest równa zeru.
Pierwsza zasada dynamiki Newtona dla ruchu obrotowego Jeśli na ciało nie działają żadne momenty sił lub działające momenty sił się równoważą przy stałym tensorowym memencie bezwładności, to ciało nie obraca się lub obraca się ruchem jednostajnym obrotowym. Zasada ta jest obrotowym odpowiednikiem zasady bezwładności dla ruchu liniowego i opisuje naturalną tendencję ciała do zachowania swojego stanu obrotu. Jeżeli ciało nie jest poddawane żadnemu momentowi siły, nie ma fizycznej przyczyny, aby zmieniać swoją prędkość kątową. W konsekwencji ciało pozostaje w spoczynku obrotowym lub kontynuuje obrót ze stałą prędkością kątową wokół ustalonej osi.
Warto zauważyć, że w ruchu obrotowym rolę „masy bezwładnościowej” pełni tensor momentu bezwładności , który opisuje, jak trudno jest zmienić stan obrotu ciała w zależności od jego kształtu i rozkładu masy. Im większy moment bezwładności względem danej osi, tym trudniej zmienić prędkość obrotową ciała. Zasada ta jest więc kluczowa dla zrozumienia dynamiki brył sztywnych, ruchu planet, wirujących układów mechanicznych oraz zjawisk takich jak stabilizacja żyroskopowa.
Dowód: Ale gdy na ciało nie działają żadne momenty sił lub działające momenty sił się równoważą przy stałym tensorowym memencie bezwładności, wtedy według prawa ciało porusza się z przyśpieszeniem obrotowym zerowym, zatem ciało obraca się z prędkością obrotową stałą lub nie obraca się. Z równania ruchu obrotowego: , wynika, że jeśli , to . Oznacza to, że prędkość kątowa jest stała w czasie. W ten sposób pierwsza zasada dynamiki dla ruchu obrotowego jest szczególnym przypadkiem drugiej zasady dynamiki Newtona dla sytuacji, w której moment siły wypadkowej jest równy zeru.
Druga zasada dynamiki Newtona Wyprowadzimy tutaj drugą zasadę dynamiki Newtona dla ruchu liniowego i obrotowego. Druga zasada dynamiki jest podstawowym równaniem ruchu w mechanice klasycznej, ponieważ określa ilościowy związek między działającą na ciało siłą lub momentem siły a zmianą jego ruchu. W ruchu liniowym zasada ta wiąże siłę z przyspieszeniem oraz pędem ciała, natomiast w ruchu obrotowym wiąże moment siły z przyspieszeniem kątowym oraz momentem pędu. Dzięki temu możliwe jest przejście od opisu kinematycznego, który jedynie opisuje ruch, do opisu dynamicznego, który wyjaśnia jego przyczyny. W kolejnych podrozdziałach pokażemy, jak z ogólnych zależności różniczkowych otrzymujemy klasyczne równania ruchu Newtona dla obu typów ruchu.
Druga zasada dynamiki Newtona dla ruchu liniowego Jeżeli na ciało działa siła niezrównoważona, to ciało porusza się ruchem jednostajnie przyspieszonym, czyli mówiąc inaczej: przyspieszenie, z jakim porusza się ciało, jest wprost proporcjonalne do działającej siły i odwrotnie proporcjonalne do masy tego ciała. Wielkość masy występująca we wzorze Newtona nazywamy masą bezwładnościową, ponieważ opisuje ona odporność ciała na zmianę ruchu. Im większa masa, tym mniejsze przyspieszenie wywołuje dana siła, co jest bezpośrednim wyrazem bezwładności.
Zależność tę formułujemy w postaci równania wektorowego:
Wektor jest pędem ciała i opisuje ilość ruchu, jaką ciało posiada. Zapis oznacza, że siła jest miarą szybkości zmiany pędu w czasie. Dzięki temu druga zasada dynamiki Newtona stanowi pomost między opisem kinematycznym a dynamicznym: pozwala nie tylko opisać ruch, lecz także wyjaśnić jego przyczyny.
Dowód: Udowodnijmy prawo . Rozwińmy funkcję względem czasu, położenia i prędkości według prawa różniczki zupełnej, pisząc jej różniczkę. Zakładamy, że prawa fizyki nie powinny zależeć od położenia i czasu oraz powinny być takie same dla każdej osi, co jest treścią zasady niezmienniczości drugiej zasady dynamiki Newtona w układach inercjalnych. Wtedy, z definicji różniczki zupełnej, przyjmujemy, że wielkość dla prędkości nieskończenie małych jest w najprostszej postaci pewną macierzą , stałą w czasie i przestrzeni, która jest niezmiennikiem transformacji i charakteryzuje dane ciało. Jak pokażemy, macierz ta jest równoważna masie pomnożonej przez macierz jednostkową. Ponadto zakładamy, że jest siłą, a postać wzoru na siłę nie powinna zależeć od transformacji układu odniesienia jednego na drugi.
Rozkładając funkcję w różniczkę zupełną z różniczką wektora położenia i różniczką wektora prędkości, wiedząc, że w definicji wektora siły dodatkowe człony mogą odpowiadać siłom takim jak tarcie czy opór ośrodka, możemy na początku pominąć te człony, aby otrzymać najprostszą postać równania ruchu. Pochodną wektora względem czasu nazywamy siłą:
W pierwszy wyraz we wzorze na wektor siły ogólnie się nie zeruje, tak musi być nawet po uwzględnieniu symetrii, czyli ogólnie . Ten człon może odpowiadać siłom zależnym od położenia, takim jak siła sprężystości czy grawitacji. Kluczowe jest jednak to, że człon proporcjonalny do przyspieszenia opisany macierzą ma postać niezmienniczą względem transformacji inercjalnych, co prowadzi do wniosku, że , a więc siła jest proporcjonalna do przyspieszenia z współczynnikiem równym masie bezwładnościowej.
Napiszmy transformacje siły z jednego układu inercjalnego w drugi:
Powyższa transformacja opisuje, jak wektor siły powinien zmieniać się przy przejściu z jednego układu inercjalnego do drugiego. Macierz reprezentuje transformację obrotową układu współrzędnych, a więc jest macierzą ortogonalną, która zachowuje długości i kąty. Wymagamy, aby równanie ruchu miało taką samą postać w każdym układzie inercjalnym — jest to zasada niezmienniczości praw fizyki.
Zaczynamy od transformacji siły: , a następnie podstawiamy jej postać z równania ruchu: . Po wykonaniu transformacji otrzymujemy: . Jednocześnie przyspieszenie w nowym układzie ma postać: . Aby równanie ruchu zachowało swoją formę, musi zachodzić: . Porównując obie postacie, otrzymujemy warunek: . Ponieważ równanie to musi być prawdziwe dla dowolnego wektora , otrzymujemy warunek na macierz : . Jedyną macierzą spełniającą ten warunek dla wszystkich transformacji obrotowych jest macierz proporcjonalna do macierzy jednostkowej: .
Oznacza to, że wielkość jest skalarem — masą bezwładnościową — pomnożoną przez macierz jednostkową. Jest to kluczowy krok w wyprowadzeniu drugiej zasady dynamiki Newtona, ponieważ pokazuje, że masa jest niezmiennikiem transformacji inercjalnych i że siła musi być proporcjonalna do przyspieszenia z współczynnikiem równym masie.
Na podstawie: i , mamy drugie prawo Newtona dla ruchu liniowego:
Otrzymany wynik pokazuje, że macierz pełniąca rolę współczynnika przy przyspieszeniu musi być równa masie bezwładnościowej pomnożonej przez macierz jednostkową. Oznacza to, że siła działająca na ciało jest proporcjonalna do jego przyspieszenia, a współczynnikiem proporcjonalności jest masa — wielkość opisująca bezwładność ciała. W ten sposób otrzymujemy klasyczną postać drugiej zasady dynamiki Newtona, w której siła jest równa pochodnej pędu po czasie. Zapis ten jest całkowicie zgodny z zasadą niezmienniczości równań ruchu w układach inercjalnych i stanowi podstawę całej mechaniki klasycznej.
Weźmy tarcie dynamiczne na podstawie pierwszego wyrazu w , zatem:
gdzie w , to jest wektor jednostkowym w kierunku ruchu.
Powyższy zapis opisuje siłę tarcia dynamicznego, która działa na ciało poruszające się po powierzchni. Współczynnik jest współczynnikiem tarcia kinetycznego, a oznacza siłę nacisku, z jaką ciało działa na podłoże. Iloczyn określa wartość siły tarcia, natomiast wektor (lub równoważnie ) wyznacza jej kierunek — przeciwny do kierunku ruchu. Tarcie dynamiczne zawsze działa tak, aby zmniejszać prędkość ciała, czyli jest siłą oporową. Włączenie tego członu do równania ruchu pozwala opisać bardziej realistyczne sytuacje, w których ruch nie jest idealnie swobodny, lecz odbywa się w obecności oporów.