W zachodnim świecie, a więc i w Polsce, każdy człowiek jest traktowany jako równy. Inaczej rzecz się ma w Japonii. Ludzie są ustawiani w hierarchi społeczeństwa zależnie od swojego wieku, wykształcenia, pracy i wielu innych kryteriów. To znajduje swoje odzwierciedlenie w języku: istnieje wiele sposobów wyrażenia mysli w sposób formalny (grzeczny) oraz nieformalny. Nazywane jest to systemem grzecznościowym.
Czasowniki (動詞 - Dōshi) W języku japońskim istnieją trzy sposoby wyrażenia czasowników: forma prosta (podstawowa, słownikowa, くだけた, kudaketa), forma uprzejma prosta (ていねい, teinei, "uprzejma") oraz zaawansowana forma uprzejma (敬語, keigo, "język grzecznościowy"). Forma kudaketa występuje w słownikach i jest uzywana w rozmowie z kolegami czy rodzina. Forma teinei jest zbudowana z rdzenia czasownika + ma + końcówki zależnej od czasu. Keigo jest zwykle tworzone przez archaiczne lub bardzo nieregularne czasowniki, które można podzielić na dwie podgrupy: 尊敬語, sonkeigo, inaczej grzecznościowy, oraz 謙譲語, kenjougo, skromny język. Sonkeigo używamy kiedy mówimy o kimś lub do kogoś o wyższym statusie, kenjougo kiedy mówimy o sobie lub o kimś (do kogoś) o niższym statusie.
Poniżej znajduje się porównanie czasowników kudaketa z tenai. Kudaketa/Forma prosta Teinei/Forma uprzejma Czas Tłumaczenie食べる taberu食べます tabemasunieprzeszłyjeść食べない tabenai食べません tabemasennieprzszły, przeczenienie jeść食べた tabeta食べました tabemashitaprzeszłyzjadłem (jadłem)食べなかった tabenakatta食べませんでした tabemasen-deshitaprzeszły, przeczenienie zjadłem (nie jadłem)食べろ tabero食べてください tabetekudasaitryb rozkazującyjedz食べよう tabeyou食べましょう tabemashoutryb propozycji? (wyrażenie woli, proponowanie)zjedzmy食べて tabete食べまして tabemashite*forma -te(zobacz notke poniżej)食べれば tabereba食べまたら tabemashitaratryb warunkowyjeżeli...to zjemy
Te formy nie są często używane. Zazwyczaj używa się w tym przypadku form prostych -te lub prostego trybu warunkowego.
Język grzecznościowy (敬語 - Keigo) W języku japońskim jest kilka sposobów na "grzeczne" wyrażanie się. Stosuje się je przeważnie wszystkie na raz - dodając przedrostki do rzeczowników, przyrostki do imion czy nazwisk, używając czasowników w formie grzecznościowej. Używane słowa czy sposób zwracania się do kogoś są zależne od sytuacji, pozycji mówiącego i drugiej osoby.
Zwracając się do kogoś, można użyć odpowiedniego słowa (np. zamiast あなた - anata, "ty") użyć nazwiska drugiej osoby dodając do niego przyrostek -san). Najbardziej chyba znany to -さん (-san), używany podobnie jak w przypadku polskiego: Pan, Pani, ale stosowany bardziej "na codzień", nie aż tak oficjalny, stosowany w stosunku do kolegów z pracy, kolegów z tej samej klasy czy szkoły.
Poniżej znajduje się lista najczęściej stosowanych przed- i przyrostków:
Przedrostek/Przyrostek Rōmaji Tłumaczenieお-o-Grzecznościowy tytuł używany w przypadku słów rdzennie japońskich. Np. sushi → o-sushiご-go-Grzecznościowy tytuł dla słów nie rdzennie japońskich(ale nigdy nie używany do słów zapożyczonych np. z angielskiego). -さん -sanPan/Pani -ちゃん -chanUżywane do podkreślenia bliskości w stosunku do przyjaciela, chłopaka czy męża, ale też w stosunku do małych dzieci lub jako pieszczotliwe zdrobnienie imion żeńskich. Np. Akane (imię żeńskie) → Akane-chan. W języku polskim podobną rolę odgrywa zmiękczanie imion: Joanna → Asia. - 君(-くん) -kunUżywane do podkreślenia czyjejś niższej pozycji (np. w szkole czy w pracy), w stosunku do małych chłopców (różni się od -chan poziomem zażyłości z drugą osobą). Np. Taro → Taro-kun -後輩 (-こうはい) -kohaiUżywane w stosunku do kogoś o mniejszym doświadczeniu lub krótszym stażu niż mówiący, w pracy: młodszy kolega, w szkole: młodszy uczeń, kolega z młodszej klasy. Uwaga - w odróżnieniu od poniższego -senpai, kohai nie stosuje się tak jak -san, czyli jako przyrostek do nazwiska. Mówi się po prostu "kohai", nigdy "Taro-kohai". -先輩 (-せんぱい) -senpaiUżywane w stosunku do kogoś z wyższej klasy, w szkole, starszy uczeń. Np. Taro jest uczniem klasy I a Ken jest byłym uczniem tej samej szkoły. Dla Taro Ken jest senpai, dla Kena Taro jest kohai. -様 (-さま) -samaGrzecznościowy odpowiednik -san. Używany w stosunku do klientów czy kontrahentów (w pracy), do osób spoza rodziny (np ważnych gości), także w listach jako określenie grzecznościowe adresata. Np Yamada → Yamada-sama. はん -han odpowiednik san w dialekcie Kansai-ben używanym w części zachodniej Japonii (m. in. w Osace i Kioto)