Rozporządzenie Rady Ministrówz dnia 5 grudnia 2013 r.w sprawie wprowadzenia programu mającego na celu poszerzenie wiedzy o ryzyku wystąpienia chorób zakaźnych w rodzinach pszczelich Spis treści Treść rozporządzenia Załącznik - Program mający na celu poszerzenie wiedzy o ryzyku wystąpienia chorób zakaźnych wywołujących straty w rodzinach pszczelich Treść rozporządzenia Na podstawie art. 57 ust. 7 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt (Dz. U. z 2008 r. Nr 213, poz. 1342, z późn. zm.1)Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2010 r. Nr 47, poz. 278, Nr 60, poz. 372 i Nr 78, poz. 513 oraz z 2013 r. poz. 1287.) zarządza się, co następuje: § 1. Na obszarze województwa lubelskiego wprowadza się program mający na celu poszerzenie wiedzy o ryzyku wystąpienia chorób zakaźnych wywołujących straty w rodzinach pszczelich. § 2. Program, o którym mowa w § 1, jest określony w załączniku do rozporządzenia. § 3. Program, o którym mowa w § 1, stosuje się od dnia 1 lipca 2013 r. § 4. Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. 1) Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2010 r. Nr 47, poz. 278, Nr 60, poz. 372 i Nr 78, poz. 513 oraz z 2013 r. poz. 1287. Załącznik - Program mający na celu poszerzenie wiedzy o ryzyku wystąpienia chorób zakaźnych wywołujących straty w rodzinach pszczelich 1. Identyfikacja programu mającego na celu poszerzenie wiedzy o ryzyku wystąpienia chorób zakaźnych wywołujących straty w rodzinach pszczelich Państwo członkowskie: Rzeczpospolita Polska. Populacja zwierząt objęta programem: rodziny pszczele na obszarze województwa lubelskiego. Okres realizacji: od dnia wejścia w życie rozporządzenia do dnia 30 września 2014 r. 2.1. Cel programu Celem bezpośrednim programu mającego na celu poszerzenie wiedzy o ryzyku wystąpienia chorób zakaźnych wywołujących straty w rodzinach pszczelich, zwanego dalej „programem”, jest poszerzenie wiedzy o ryzyku wystąpienia chorób zakaźnych pszczół, takich jak: nosemoza, chroniczny paraliż pszczół (CBPV), mały chrząszcz ulowy (Aethina tumida), roztocze Tropilaelaps, a także określenie rzeczywistej prewalencji takich chorób pszczół, jak: zgnilec amerykański, zgnilec europejski i waroza, w pasiekach zlokalizowanych na obszarze województwa lubelskiego. Celem pośrednim jest ocena sytuacji epizootycznej w odniesieniu do ww. chorób zakaźnych pszczół na obszarze województwa lubelskiego (jako regionu reprezentatywnego dla terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli chodzi o strukturę pszczelarską), a na podstawie przedmiotowych wyników - ocena sytuacji epizootycznej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Program został opracowany na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt (Dz. U. z 2008 r. Nr 213, poz. 1342, z późn. zm.), z uwzględnieniem wytycznych zawartych w przewodniku Komisji Europejskiej „Wytyczne do pilotażowego projektu monitorowania strat w rodzinach pszczelich” („Guidelines for a pilot surveillance project on honeybee colony losses”), zwanym dalej „przewodnikiem do programu”. Program został poddany przez Komisję Europejską ocenie technicznej i finansowej. 2.2. Opis korzyści wynikających z przeprowadzenia programu Program stanowi kontynuację programu realizowanego zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 6 września 2012 r. w sprawie wprowadzenia na lata 2012 i 2013 na obszarze województwa lubelskiego programu mającego na celu wykrycie występowania określonych czynników zakaźnych wywołujących straty w rodzinach pszczelich (Dz. U. poz. 1033). Przeprowadzenie w ramach programu na obszarze województwa lubelskiego w reprezentatywnej liczbie pasiek kontroli połączonych z pobraniem próbek do badań laboratoryjnych pozwoli na zebranie dalszych, istotnych danych dotyczących ryzyka wystąpienia ww. chorób zakaźnych pszczół oraz rzeczywistej ich prewalencji. Na podstawie ww. danych możliwa będzie również ocena sytuacji epizootycznej w odniesieniu do chorób zakaźnych pszczół objętych programem. Powyższe dane zostaną przekazane Komisji Europejskiej i wraz z wynikami uzyskanymi w efekcie realizacji programu mającego na celu wykrycie występowania określonych czynników zakaźnych wywołujących straty w rodzinach pszczelich posłużą do przeprowadzenia analizy sytuacji w państwach członkowskich Unii Europejskiej pod kątem przyczyn wywołujących zwiększone straty w rodzinach pszczelich. 3. Wskazanie obszaru geograficznego i administracyjnego, na którym będzie realizowany program Program będzie realizowany na obszarze województwa lubelskiego. Rzeczpospolita Polska jest podzielona na 16 województw, z czego województwo lubelskie jest trzecim co do wielkości województwem (jego powierzchnia wynosi 25 122 km˛). Obszar województwa jest administracyjnie podzielony na 20 powiatów. Województwo to znajduje się na południowo-wschodnim krańcu Rzeczypospolitej Polskiej. Wschodnia granica województwa przebiega wzdłuż granicy polsko-ukraińskiej i polsko-białoruskiej. Struktura pasiek w województwie lubelskim jest reprezentatywna dla całego kraju i pozwala na wytypowanie odpowiedniej liczby pasiek, zróżnicowanych pod względem wielkości, do uczestnictwa w programie. Dodatkowym argumentem przemawiającym za wyborem województwa lubelskiego do uczestnictwa w programie jest fakt zlokalizowania na obszarze województwa Państwowego Instytutu Weterynaryjnego - Państwowego Instytutu Badawczego w Puławach, zwanego dalej „PIWet - PIB w Puławach”, co ułatwia realizację programu pod względem logistycznym oraz pozwala ograniczyć do minimum koszty dowozu próbek pobranych do badań laboratoryjnych. Mapa 1. Administracyjny podział Rzeczypospolitej Polskiej z zaznaczeniem województwa lubelskiego i PIWet-PIB w Puławach patrz oryginał 4. Struktura sektora pszczelarskiego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej Z rejestrów prowadzonych przez powiatowych lekarzy weterynarii wynika, że w 2012 r. liczba podmiotów nadzorowanych utrzymujących rodziny pszczele na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wyniosła 51 778. Odsetek pasiek małych i średnich (do 80 rodzin pszczelich) wynosi 97,58%, co wskazuje na duże rozdrobnienie sektora pszczelarskiego. Pozostałe pasieki, liczące powyżej 80 rodzin pszczelich w pasiece, stanowią 2,42%. Największa liczba pszczelarzy (13 545) prowadziła pasieki liczące od 21 do 50 rodzin pszczelich, a średnia wielkość pasieki w skali kraju wynosi 24,7 rodziny pszczelej. Jeżeli przyjąć założenie, że za pszczelarzy zawodowych uważa się takich, którzy posiadają powyżej 150 rodzin pszczelich, na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest 307 pszczelarzy spełniających ten standard, co stanowi 0,59% ogólnej liczby pszczelarzy. Średnia wielkość pasieki należącej do ww. pszczelarzy wynosi 267 rodzin pszczelich. Największa liczba pasiek, liczących powyżej 150 rodzin pszczelich, znajduje się w województwach warmińsko-mazurskim i lubelskim, najmniejsza natomiast w województwie śląskim. Pasieki o największej średniej wielkości znajdują się w województwie lubuskim. Liczba rodzin pszczelich na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na koniec października 2012 r. wynosiła 1280. Najwięcej rodzin pszczelich jest w województwach: lubelskim, podkarpackim, warmińsko-mazurskim i małopolskim (48,8% ogólnej liczby rodzin pszczelich), a najmniej w podlaskim, opolskim, łódzkim i lubuskim (12,6% ogólnej liczby rodzin pszczelich). Średnia liczba rodzin przypadających na km2 wynosi 4,1 i jest większa niż średnia w Unii Europejskiej, która wynosi 3,2 rodziny na km2. Prawie 7,5 rodziny pszczelej przypada na km2 w województwie małopolskim, a tylko 1,62 rodziny pszczelej na km2 w województwie podlaskim. Nierównomierny rozkład rodzin pszczelich w poszczególnych województwach wynika głównie z różnorodnych warunków pożytkowych i klimatycznych występujących na danym obszarze oraz wynikającej z tego opłacalności produkcji, a także tradycji hodowli i chowu pszczół. Roczna krajowa produkcja miodu wyniosła w 2012 r. 1 723,8 tony. Hodowla matek pszczelich wynosi rokrocznie około 85 000 sztuk oraz 30 000 odkładów. Brak natomiast dostępnych danych dotyczących innych produktów pszczelich. Na obszarze województwa lubelskiego znajduje się 5538 pasiek, co stanowi 10,69% liczby wszystkich pasiek na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Średnie zagęszczenie rodzin pszczelich w województwie lubelskim wynosi 6,51 rodziny na km˛. Liczba rodzin pszczelich w tym województwie wynosi 163 580, co stanowi około 12,77% rodzin pszczelich w kraju. Średniej wielkości pasieka liczy 29,53 rodziny pszczelej. Całkowita produkcja miodu w województwie lubelskim (przy średniej wydajności 13,45 kg z rodziny pszczelej) wynosi 2 200,2 tony. 5. Dane historyczne dotyczące strat w rodzinach pszczelich Dane dotyczące strat w rodzinach pszczelich w pasiekach znajdujących się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej są przedstawione w tabeli 1. Tabela 1. Średnie straty rodzin pszczelich w pasiekach Okres (od jesieni do wiosny) Średnie straty rodzin pszczelich w pasiekach (%) dane z monitoringu, ankiety (strona internetowa: www.beemonitoring.org) dane organizacji pszczelarskich 2006/2007 brak danych 10 2007/2008 15 30 2008/2009 11 10 2009/2010 17 15 2010/2011 13 14 2011/2012 16 13 Źródło: strona internetowa: www.beemonitoring.org oraz organizacje pszczelarskie, „Sektor pszczelarski w Polsce” - Instytut Ogrodnictwa Oddział Pszczelnictwa w Puławach. 6. Szczegółowy opis programu 6.1. Zapewnienie ze strony polskiej odpowiedniego wsparcia w odniesieniu do środków finansowych i kadrowych koniecznych do przeprowadzenia programu przez państwo członkowskie Do koordynowania programu wyznacza się dwóch koordynatorów krajowych: koordynatora krajowego programu oraz koordynatora do spraw szkoleń osób zaangażowanych w realizację programu. Zgodnie z art. 16 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej (Dz. U. z 2010 r. Nr 112, poz. 744, z późn. zm.) powiatowi lekarze weterynarii wyznaczają do realizacji programu sześciu lekarzy weterynarii, zwanych dalej „ekspertami”, którzy dokonują kontroli w pasiekach. Spośród ekspertów wyodrębnia się trzy dwuosobowe zespoły, zwane dalej „zespołami ekspertów”. Wojewódzki Lekarz Weterynarii może podjąć decyzję o przeprowadzeniu ww. kontroli w pasiece przez jednego eksperta. Kontrola ta obejmuje przegląd stanu zdrowotnego rodzin pszczelich oraz pobranie próbek do badań laboratoryjnych. W celu zapewnienia sprawnej i rzetelnej realizacji programu powiatowi lekarze weterynarii dokonują wyboru ekspertów spośród lekarzy weterynarii posiadających jak najlepszą wiedzę teoretyczną i praktyczną w zakresie chorób pszczół. Eksperci biorący udział w programie są podzieleni na kategorie w zależności od posiadanego doświadczenia zawodowego. Kategoria 1 obejmuje ekspertów posiadających 15 lat doświadczenia zawodowego, kategoria 2 obejmuje ekspertów posiadających 10 lat doświadczenia zawodowego, kategoria 3 obejmuje ekspertów posiadających 5 lat doświadczenia, natomiast kategoria 4 obejmuje początkujących ekspertów. Badania laboratoryjne w ramach programu są przeprowadzone przez PIWet - PIB w Puławach. Krajowy koordynator programu oraz koordynator do spraw szkoleń osób zaangażowanych w realizację programu zostali w 2012 r. przeszkoleni w laboratorium referencyjnym Unii Europejskiej do spraw zdrowia pszczół ANSES. Po odbyciu tego szkolenia przekazali oni uzyskaną wiedzę i umiejętności wyznaczonym do programu ekspertom. Pracownicy laboratoryjni PIWet - PIB w Puławach są podzieleni na kategorie ze względu na posiadane doświadczenie zawodowe. Kategoria 1 obejmuje pracowników naukowych, nadzorujących merytorycznie personel techniczny, którzy posiadają co najmniej 15 lat doświadczenia, kategoria 2 obejmuje pracowników naukowych, nadzorujących merytorycznie personel techniczny, którzy posiadają co najmniej 10 lat doświadczenia, kategoria 3 obejmuje personel techniczny wykonujący badania, posiadający co najmniej 5 lat doświadczenia, natomiast kategoria 4 obejmuje początkujący personel techniczny. Program zostanie sfinansowany ze środków budżetowych określonych w części 85 - budżety wojewodów działu 010 - rolnictwo i łowiectwo rozdziale 01022 - zwalczanie chorób zakaźnych zwierząt oraz badania monitoringowe pozostałości chemicznych i biologicznych w tkankach zwierząt i produktach pochodzenia zwierzęcego w ustawie budżetowej na rok 2013 i w ustawie budżetowej na rok 2014 oraz w części 83 - rezerwy celowe, dziale 758 - różne rozliczenia rozdziału 75818 - rezerwy ogólne i celowe poz. 12, przeznaczonych na zwalczanie chorób zakaźnych zwierząt (w tym finansowanie programów zwalczania chorób zakaźnych zwierząt), badania monitoringowe pozostałości chemicznych i biologicznych w tkankach zwierząt, produktach pochodzenia zwierzęcego i paszach, finansowanie zadań zleconych przez Komisję Europejską oraz dofinansowanie kosztów realizacji zadań Inspekcji Weterynaryjnej. W zakresie pkt 1 i 2 tabeli 3 „Analiza szacunkowych kosztów realizacji programu w 2013 r. - koszty kwalifikowane do współfinansowania ze środków Unii Europejskiej” oraz tabeli 5 „Analiza szacunkowych kosztów realizacji programu w 2014 r. koszty kwalifikowane do współfinansowania ze środków Unii Europejskiej” strona polska będzie ubiegała się o zwrot kosztów poniesionych na finansowanie programu z Komisji Europejskiej, określonych w decyzji wykonawczej Komisji z dnia 17 października 2013 r. dotyczącej wsparcia finansowego Unii dla niektórych państw członkowskich na wspieranie dobrowolnych badań w zakresie nadzoru nad stratami rodzin pszczoły miodnej na sezon 2013-2014 (Dz. Urz. UE L 279 z 19.10.2013, str. 67). 6.2. Opis sytuacji epizootycznej w pasiekach na obszarze województwa lubelskiego przed rozpoczęciem programu W 2009 r. na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej odnotowano 69 ognisk zgnilca amerykańskiego oraz 7839 ognisk warozy, natomiast na obszarze województwa lubelskiego odnotowano 1 ognisko zgnilca amerykańskiego oraz 1162 ogniska warozy. W 2010 r. na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej odnotowano 93 ogniska zgnilca amerykańskiego, 2 ogniska zgnilca europejskiego oraz 7614 ognisk warozy, natomiast na obszarze województwa lubelskiego odnotowano 1 ognisko zgnilca amerykańskiego, 1 ognisko zgnilca europejskiego oraz 1186 ognisk warozy. W 2011 r. na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej odnotowano 141 ognisk zgnilca amerykańskiego, 1 ognisko zgnilca europejskiego oraz 7985 ognisk warozy, natomiast na obszarze województwa lubelskiego odnotowano 1 ognisko zgnilca amerykańskiego oraz 1518 ognisk warozy. Nie odnotowano żadnego ogniska zgnilca europejskiego. W 2012 r. na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej odnotowano 141 ognisk zgnilca amerykańskiego, 1 ognisko zgnilca europejskiego oraz 8863 ogniska warozy, natomiast na obszarze województwa lubelskiego odnotowano 10 ognisk zgnilca amerykańskiego, 1 ognisko zgnilca europejskiego oraz 1548 ognisk warozy. Pozostałe jednostki chorobowe objęte programem, tj. nosemoza, chroniczny paraliż pszczół (CBPV), nie są objęte obowiązkiem zwalczania lub obowiązkiem rejestracji na podstawie ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt. Wyniki badań uzyskane w ramach realizacji programu mającego na celu wykrycie występowania określonych czynników zakaźnych wywołujących straty w rodzinach pszczelich w województwie lubelskim przedstawia tabela 2. Tabela 2. Wyniki badań uzyskane w ramach realizacji programu mającego na celu wykrycie występowania określonych czynników zakaźnych wywołujących straty w rodzinach pszczelich w województwie lubelskim - wyniki za III kwartał 2012 r. Choroba zakaźna pszczół (patogen) Rozprzestrzenienie (% próbek z dodatnim wynikiem badania) dla 190 próbek waroza (V. destructor) 99,5 nosemoza (Nosema spp.) chorobę wykryto w 6 z 7 próbek wirus zdeformowanych skrzydeł (DWV) 96,3 wirus ostrego paraliżu pszczół (ABPV) 30 zgnilec amerykański 4,7 zgnilec europejski 0,0 mały chrząszcz ulowy (Aethina tumida) 0,0 roztocze Tropilaelaps spp. 0,0 6.3. Opis dotychczas stosowanych systemów nadzoru Zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt prowadzenie działalności w zakresie utrzymywania zwierząt gospodarskich w celu umieszczania na rynku tych zwierząt lub produktów pochodzących z tych zwierząt lub od tych zwierząt, w tym rodzin pszczelich, jest dozwolone po uprzednim zgłoszeniu, w formie pisemnej, zamiaru prowadzenia takiej działalności powiatowemu lekarzowi weterynarii właściwemu ze względu na przewidywane miejsce jej prowadzenia. Zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej Inspekcja Weterynaryjna realizuje zadania z zakresu zdrowia zwierząt oraz bezpieczeństwa produktów pochodzenia zwierzęcego w celu zapewnienia ochrony zdrowia publicznego m.in. przez: 1) zwalczanie chorób zakaźnych zwierząt, w tym chorób odzwierzęcych; 2) badania kontrolne zakażeń zwierząt. Zgodnie z art. 42 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt w przypadku podejrzenia wystąpienia choroby zakaźnej zwierząt posiadacz zwierzęcia jest obowiązany do niezwłocznego zawiadomienia o tym organu Inspekcji Weterynaryjnej oraz zastosowania innych środków określonych w ww. przepisie. Zgodnie z art. 42 ust. 6 tej ustawy powiatowy lekarz weterynarii po otrzymaniu zawiadomienia podejmuje niezwłocznie czynności w celu wykrycia lub wykluczenia choroby zakaźnej zwierząt podlegającej obowiązkowi zwalczania, w tym przeprowadza dochodzenie epizootyczne. Dochodzenie epizootyczne obejmuje co najmniej ustalenie: 1) okresu, w którym choroba zakaźna zwierząt mogła rozwijać się w gospodarstwie przed wystąpieniem podejrzenia lub stwierdzeniem jej wystąpienia u zwierząt z gatunku wrażliwego; 2) gdzie znajduje się źródło choroby zakaźnej zwierząt, oraz ustalenie innych gospodarstw, w których zwierzęta z gatunku wrażliwego mogły zostać zakażone; 3) dróg przemieszczania się ludzi, zwierząt i przedmiotów, za których pośrednictwem mogło dojść do szerzenia się choroby zakaźnej zwierząt, do gospodarstwa lub z gospodarstwa - w okresie, o którym mowa w pkt 1. Zgodnie z art. 44 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt w celu zwalczania chorób zakaźnych zwierząt podlegających obowiązkowi zwalczania powiatowy lekarz weterynarii, w drodze decyzji, może wprowadzić nakazy i zakazy mające na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się lub likwidację ogniska danej choroby. Zgodnie z załącznikiem nr 2 do tej ustawy chorobą zakaźną pszczół podlegającą obowiązkowi zwalczania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest zgnilec amerykański pszczół, natomiast zgodnie z załącznikiem nr 3 do ustawy obowiązkowi rejestracji podlega pięć chorób zakaźnych pszczół: zgnilec europejski, waroza, choroba roztoczowa, mały chrząszcz ulowy (Aethina turnida) oraz roztocze Tropilaelaps. Na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie był dotychczas prowadzony aktywny nadzór nad zdrowiem rodzin pszczelich. 6.4. Postępowanie w przypadku podejrzenia lub stwierdzenia wystąpienia choroby zakaźnej pszczół W przypadku podejrzenia lub stwierdzenia wystąpienia zgnilca amerykańskiego pszczół stosuje się środki określone w ustawie z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt oraz środki określone w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 14 września 2005 r. w sprawie zwalczania zgnilca amerykańskiego pszczół (Dz. U. Nr 187, poz. 1574), zwanym dalej „rozporządzeniem”. W przypadku chorób zakaźnych pszczół: zgnilca europejskiego, warozy, małego chrząszcza ulowego (Aethina turnida) oraz roztocza Tropilaelaps podejmowane są działania określone w art. 51 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt. W przypadku pozostałych chorób zakaźnych pszczół objętych pro