Rozporządzenie Ministra Edukacji i Naukiz dnia 29 czerwca 2021 r.zmieniające rozporządzenie w sprawie świadectw, dyplomów państwowych i innych druków 1)Minister Edukacji i Nauki kieruje działem administracji rządowej - oświata i wychowanie, na podstawie § 1 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 października 2020 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Edukacji i Nauki (Dz. U. poz. 1848 i 2335). Spis treści Treść rozporządzenia Załącznik nr 1 - Świadectwo ukończenia szkoły podstawowej (wzór) Załącznik nr 2 - Świadectwo ukończenia szkoły podstawowej (wzór) Załącznik nr 3 - Świadectwo ukończenia szkoły podstawowej (wzór) Załącznik nr 4 - Świadectwo ukończenia szkoły podstawowej (wzór) Załącznik nr 5 - Świadectwo ukończenia nauczania uzupełniającego w zakresie szkoły podstawowej (wzór) Załącznik nr 6 - Świadectwo szkolne (wzór) Załącznik nr 7 - Świadectwo szkolne (wzór) Załącznik nr 8 - Świadectwo ukończenia liceum ogólnokształcącego (wzór) Załącznik nr 9 - Świadectwo ukończenia liceum ogólnokształcącego (wzór) Załącznik nr 10 - Świadectwo ukończenia nauczania uzupełniającego w zakresie liceum ogólnokształcącego (wzór) Załącznik nr 11 - Świadectwo szkolne (wzór) Załącznik nr 12 - Świadectwo szkolne (wzór) Załącznik nr 13 - Świadectwo ukończenia technikum (wzór) Załącznik nr 14 - Świadectwo ukończenia technikum (wzór) Załącznik nr 15 - Świadectwo szkolne (wzór) Załącznik nr 16 - Świadectwo szkolne (wzór) Załącznik nr 17 - Świadectwo ukończenia branżowej szkoły I stopnia (wzór) Załącznik nr 18 - Świadectwo ukończenia branżowej szkoły I stopnia (wzór) Załącznik nr 19 - Świadectwo ukończenia branżowej szkoły II stopnia (wzór) Załącznik nr 20 - Świadectwo ukończenia szkoły przysposabiającej do pracy (wzór) Załącznik nr 21 - Świadectwo ukończenia szkoły policealnej (wzór) Załącznik nr 22 - Arkusz ocen ucznia liceum ogólnokształcącego dla młodzieży (wzór) Załącznik nr 23 - Arkusz ocen ucznia technikum (wzór) Załącznik nr 24 - Arkusz ocen ucznia branżowej szkoły I stopnia (wzór) Załącznik nr 25 - Arkusz ocen słuchacza branżowej szkoły II stopnia (wzór) Załącznik nr 26 - Arkusz ocen słuchacza szkoły policealnej (wzór) Załącznik nr 27 - Arkusz ocen ucznia liceum ogólnokształcącego dla młodzieży (wzór) Załącznik nr 28 - Arkusz ocen ucznia technikum (wzór) Załącznik nr 29 - Arkusz ocen ucznia branżowej szkoły I stopnia (wzór) Załącznik nr 30 - Arkusz ocen słuchacza branżowej szkoły II stopnia (wzór) Załącznik nr 31 - Arkusz ocen słuchacza szkoły policealnej (wzór) Załącznik nr 32 - Zaświadczenie (wzór) Załącznik nr 33 - Zaświadczenie (wzór) Załącznik nr 34 - Zaświadczenie o zdaniu egzaminów eksternistycznych z zakresu wymagań określonych w podstawie programowej kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia (wzór) Załącznik nr 35 - Zaświadczenie o zdaniu egzaminów eksternistycznych z zakresu wymagań określonych w podstawie programowej kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły II stopnia (wzór) Załącznik nr 36 - Świadectwo ukończenia szkoły podstawowej (wzór) Załącznik nr 37 - Świadectwo ukończenia liceum ogólnokształcącego (wzór) Załącznik nr 38 - Zaświadczenie o wynikach egzaminu maturalnego (wzór) Załącznik nr 39 - Świadectwo dojrzałości (wzór) Załącznik nr 40 - Aneks do świadectwa dojrzałości (wzór) Załącznik nr 41 - Certyfikat kwalifikacji zawodowej (wzór) Załącznik nr 42 - Certyfikat kwalifikacji zawodowej (wzór) Załącznik nr 43 - Certyfikat kwalifikacji zawodowej (wzór) Załącznik nr 44 - Certyfikat kwalifikacji zawodowej (wzór) Załącznik nr 45 - Dyplom zawodowy (wzór) Załącznik nr 46 - Dyplom zawodowy (wzór) Załącznik nr 47 - Dyplom zawodowy (wzór) Załącznik nr 48 - Dyplom zawodowy (wzór) Załącznik nr 49 - Dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe (wzór) Załącznik nr 50 - Dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe (wzór) Załącznik nr 51 - Dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe (wzór) Załącznik nr 52 - Dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe (wzór) Załącznik nr 53 - Suplement do dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe (wzór) Załącznik nr 54 - Tekst Załącznika (wzór) Załącznik nr 55 - Tekst Załącznika (wzór) Załącznik nr 56 - Informacje ogólne dotyczące legitymacji szkolnej dla uczniów szkół podstawowych i szkół ponadpodstawowych, legitymacji przedszkolnej dla dzieci niepełnosprawnych, w tym E-Legitymacji szkolnej dla uczniów szkół podstawowych i szkół ponadpodstawowych, E-legitymacji przedszkolnej dla dzieci niepełnosprawnych oraz mLegitymacji szkolnej dla uczniów szkół podstawowych i szkół ponadpodstawowych, wzory tych legitymacji oraz opis zabezpieczeń przed fałszerstwem tych legitymacji Załącznik nr 57 - Świadectwo ukończenia liceum ogólnokształcącego (wzór) Załącznik nr 58 - Świadectwo potwierdzające kwalifikację w zawodzie (wzór) Załącznik nr 59 - Świadectwo potwierdzające kwalifikację w zawodzie (wzór) Załącznik nr 60 - Świadectwo potwierdzające kwalifikację w zawodzie (wzór) Załącznik nr 61 - Świadectwo potwierdzające kwalifikację w zawodzie (wzór) Załącznik nr 62 - Opis zabezpieczeń przed fałszerstwem dla dokumentów publicznych Treść rozporządzenia Na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2020 r. poz. 1327 oraz z 2021 r. poz. 4) zarządza się, co następuje: § 1. W rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 sierpnia 2019 r. w sprawie świadectw, dyplomów państwowych i innych druków (Dz. U. poz. 1700 i 1780) wprowadza się następujące zmiany: 1) w § 2: a) w ust. 3 wyrazy „dyplomy zawodowe, zwane dalej „dyplomami”, suplementy do dyplomów zawodowych, zwane dalej „suplementami do dyplomów” „ zastępuje się wyrazami „dyplomy zawodowe, zwane dalej „dyplomami”, dyplomy potwierdzające kwalifikacje zawodowe, suplementy do dyplomów zawodowych, zwane dalej „suplementami do dyplomów”, suplementy do dyplomów potwierdzających kwalifikacje zawodowe”, b) ust. 4 otrzymuje brzmienie: „ 4. Informacje ogólne dotyczące legitymacji szkolnej dla uczniów szkół podstawowych i szkół ponadpodstawowych, legitymacji przedszkolnej dla dzieci niepełnosprawnych, w tym e -legitymacji szkolnej dla uczniów szkół podstawowych i szkół ponadpodstawowych, e -legitymacji przedszkolnej dla dzieci niepełnosprawnych oraz mLegitymacji szkolnej dla uczniów szkół podstawowych i szkół ponadpodstawowych, wzory tych legitymacji oraz opis zabezpieczeń przed fałszerstwem tych legitymacji zawiera załącznik nr 4 do rozporządzenia. ” ; 2) w § 3 w ust. 4 wyrazy „dyplomy, suplementy do dyplomów” zastępuje się wyrazami „dyplomy, dyplomy potwierdzające kwalifikacje zawodowe, suplementy do dyplomów, suplementy do dyplomów potwierdzających kwalifikacje zawodowe”; 3) w § 5: a) w ust. 1 wyraz „dyplomów” zastępuje się wyrazami „dyplomów, dyplomów potwierdzających kwalifikacje zawodowe”, b) w ust. 2 wyraz „dyplomów” zastępuje się wyrazami „dyplomów, dyplomów potwierdzających kwalifikacje zawodowe”, c) w ust. 3 zdanie pierwsze otrzymuje brzmienie: „ Placówka kształcenia ustawicznego, centrum kształcenia zawodowego, w których przeprowadzono egzamin zawodowy lub egzamin potwierdzający kwalifikacje w zawodzie, lub pracodawca, u którego przeprowadzono egzamin zawodowy lub egzamin potwierdzający kwalifikacje w zawodzie, prowadzi imienną ewidencję wydanych odpowiednio certyfikatów, dyplomów i dyplomów potwierdzających kwalifikacje zawodowe, przekazywanych przez okręgową komisję egzaminacyjną. ” , d) w ust. 4: - we wprowadzeniu do wyliczenia wyraz „dyplomów” zastępuje się wyrazami „dyplomów, dyplomów potwierdzających kwalifikacje zawodowe”, - w pkt 2 wyrazy „certyfikatu i dyplomu” zastępuje się wyrazami „certyfikatu, dyplomu i dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe”, - pkt 3 otrzymuje brzmienie: „ 3) w przypadku świadectw ukończenia szkoły podstawowej i liceum ogólnokształcącego na podstawie egzaminów eksternistycznych, a także certyfikatów, dyplomów, dyplomów potwierdzających kwalifikacje zawodowe i zaświadczeń o zdaniu egzaminów eksternistycznych z zakresu wymagań określonych w podstawie programowej kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia lub branżowej szkoły II stopnia, wydawanych osobom przystępującym do egzaminów zgodnie z przepisami w sprawie egzaminów eksternistycznych oraz osobom przystępującym do egzaminów zawodowych po ukończeniu kwalifikacyjnych kursów zawodowych, oraz duplikatów tych dokumentów - datę odbioru dokumentu oraz podpis osoby, która otrzymała dokument, albo zwrotne potwierdzenie odbioru przesyłki poleconej, jeżeli dokument przesłano za pośrednictwem operatora pocztowego. ” , e) w ust. 7 w pkt 2 w lit. b wyrazy „albo zwrotne potwierdzenie odbioru listu poleconego, jeżeli dokument lub jego duplikat przesłano pocztą” zastępuje się wyrazami „albo zwrotne potwierdzenie odbioru przesyłki poleconej, jeżeli dokument lub jego duplikat przesłano za pośrednictwem operatora pocztowego”; 4) w § 12 w ust. 3 wyrazy „decyzji Ministra Edukacji Narodowej z dnia …; znak …” zastępuje się wyrazami „decyzji ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania”; 5) w § 13: a) po ust. 5 dodaje się ust. 5a w brzmieniu: „ 5a. Słuchaczom szkoły policealnej, którzy w danym roku szkolnym otrzymali certyfikat w zakresie ostatniej kwalifikacji wyodrębnionej w zawodzie, w którym kształci ta szkoła, dyplom wydaje się na podstawie przekazanego przez dyrektora tej szkoły do okręgowej komisji egzaminacyjnej wykazu słuchaczy w danym roku szkolnym, zawierającego imiona i nazwiska słuchaczy oraz ich numery PESEL, wraz z informacją o posiadanych przez słuchacza certyfikatach, uzyskanych w trakcie kształcenia w szkole. ” , b) w ust. 7 wyrazy „o którym mowa w ust. 5” zastępuje się wyrazami „o którym mowa w ust. 5 lub 5a”, c) w ust. 9 wyrazy „decyzji Ministra Edukacji Narodowej z dnia …; znak …” zastępuje się wyrazami „decyzji ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania”, d) ust. 10 otrzymuje brzmienie: „ 10. Przepisy ust. 1, 4, 5, 5a, 7 i 8 stosuje się również odpowiednio do słuchaczy lub absolwentów szkół realizujących kształcenie w zawodzie nieumieszczonym w klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego, na podstawie zgody ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania, o której mowa w art. 45 ust. 8 ustawy - Prawo oświatowe. ” ; 6) w § 14 po ust. 2 dodaje się ust. 2a w brzmieniu: „ 2a. W przypadku dyplomu, o którym mowa w § 13 ust. 9, na suplemencie do dyplomu, w miejscu przeznaczonym na wpisanie nazwy dyplomu, po nazwie zawodu wpisuje się informację: „(Zawód nieokreślony w klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego, w którym nauczanie było realizowane jako eksperyment pedagogiczny na podstawie zgody ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania)”. ” ; 7) po § 14 dodaje się § 14a i § 14b w brzmieniu: „ § 14a. 1. Osoba, która posiada: 1) świadectwa potwierdzające wszystkie kwalifikacje wyodrębnione w danym zawodzie zgodnie z odpowiednią klasyfikacją zawodów szkolnictwa zawodowego, o której mowa odpowiednio w przepisach wydanych na podstawie art. 24 ust. 1 ustawy, w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 września 2017 r., albo art. 46 ust. 1 ustawy - Prawo oświatowe, w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 września 2019 r., oraz 2) świadectwo ukończenia szkoły ponadgimnazjalnej albo szkoły ponadpodstawowej albo zaświadczenie o zdaniu egzaminów eksternistycznych z zakresu wymagań określonych w podstawie programowej kształcenia ogólnego dla zasadniczej szkoły zawodowej, branżowej szkoły I stopnia lub branżowej szkoły II stopnia odpowiednio do poziomu kształcenia w danym zawodzie wskazanym zgodnie z odpowiednią klasyfikacją zawodów szkolnictwa zawodowego, o której mowa w pkt 1 - może otrzymać dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe. 2. Dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe w zawodzie nauczanym na poziomie technika, w którym wyodrębniono zgodnie z odpowiednią klasyfikacją zawodów szkolnictwa zawodowego, o której mowa w ust. 1 pkt 1, co najmniej jedną kwalifikację wspólną z zawodem nauczanym na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej lub branżowej szkoły I stopnia, może otrzymać również: 1) osoba, która posiada: a) dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe w zawodzie nauczanym na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej, wydany po zdaniu egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie, którego zakres odpowiada kwalifikacji lub kwalifikacjom wyodrębnionym w zawodzie nauczanym na poziomie technika, wspólnym z zawodem nauczanym na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej lub branżowej szkoły I stopnia, oraz b) świadectwo lub świadectwa potwierdzające kwalifikacje wyodrębnione wyłącznie w zawodzie nauczanym na poziomie technika, oraz c) świadectwo ukończenia szkoły ponadgimnazjalnej albo szkoły ponadpodstawowej, dających wykształcenie średnie lub średnie branżowe albo zaświadczenie o zdaniu egzaminów eksternistycznych z zakresu wymagań określonych w podstawie programowej kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły II stopnia; 2) osoba, która spełnia warunki określone w przepisach wydanych na podstawie art. 11b ustawy. 3. Osoba, która nie spełnia warunków określonych w ust. 1 lub 2, może otrzymać dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe w zawodzie nauczanym na poziomie technika, jeżeli: 1) posiada dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe w zawodzie nauczanym na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej, wydany po zdaniu egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe, którego zakres odpowiada kwalifikacji lub kwalifikacjom wyodrębnionym w zawodzie nauczanym na poziomie technika, wspólnym z zawodem nauczanym na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej lub branżowej szkoły I stopnia, oraz spełnia warunki określone ust. 2 pkt 1 lit. b i c; 2) ukończyła dokształcanie teoretyczne młodocianych w zasadniczej szkole zawodowej lub branżowej szkole I stopnia oraz posiada świadectwo czeladnicze w zawodzie nauczanym na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej lub branżowej szkoły I stopnia, wydane po zdaniu egzaminu czeladniczego, którego zakres odpowiada kwalifikacji lub kwalifikacjom wyodrębnionym w zawodzie nauczanym na poziomie technika, wspólnym z zawodem nauczanym na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej lub branżowej szkoły I stopnia, przeprowadzanego zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 3 ust. 4 ustawy z dnia 22 marca 1989 r. o rzemiośle, w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 września 2012 r., oraz spełnia warunki, o których mowa w ust. 2 pkt 1 lit. b i c; 3) posiada świadectwo uzyskania tytułu zawodowego w zawodzie nauczanym na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej, wydane po zdaniu egzaminu kwalifikacyjnego przeprowadzonego przez państwową komisję egzaminacyjną powołaną przez kuratora oświaty, którego zakres odpowiada kwalifikacji lub kwalifikacjom wyodrębnionym w zawodzie nauczanym na poziomie technika, wspólnym z zawodem nauczanym na poziomie dotychczasowej zasadniczej szkoły zawodowej lub branżowej szkoły I stopnia, oraz spełnia warunki, o których mowa w ust. 2 pkt 1 lit. b i c. 4. Dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe wydaje się na wniosek osoby, o której mowa w ust. 1-3, złożony do dyrektora okręgowej komisji egzaminacyjnej, który wydał świadectwo potwierdzające ostatnią kwalifikację wyodrębnioną w danym zawodzie. Do wniosku dołącza się dokumenty wymienione odpowiednio w ust. 1-3 albo w przepisach wydanych na podstawie art. 11b ustawy. 5. Na dyplomie potwierdzającym kwalifikacje zawodowe wpisuje się: nazwę zawodu, w którym zostały potwierdzone kwalifikacje, i nazwę kwalifikacji zgodnie z odpowiednią klasyfikacją zawodów szkolnictwa zawodowego, o której mowa w ust. 1 pkt 1, a w przypadku zawodów, w których zgodnie z odpowiednią klasyfikacją zawodów szkolnictwa zawodowego, o której mowa w ust. 1 pkt 1, wyodrębniono więcej niż jedną kwalifikację - nazwy wszystkich kwalifikacji wyodrębnionych w tym zawodzie, a w przypadku dyplomu wydawanego osobom, o których mowa w ust. 1 i 2, wyniki egzaminu lub egzaminów potwierdzających kwalifikacje w zawodzie, oddzielnie z części pisemnej i części praktycznej. 6. W przypadku osób, o których mowa w ust. 3, na dyplomie potwierdzającym kwalifikacje zawodowe wpisuje się nazwę zawodu, w którym zostały potwierdzone kwalifikacje, i nazwę lub nazwy kwalifikacji zgodnie z odpowiednią klasyfikacją zawodów szkolnictwa zawodowego, o której mowa w ust. 1 pkt 1, potwierdzonych świadectwem lub świadectwami, o których mowa w ust. 3 pkt 2 lub 3, wyniki egzaminu lub egzaminów potwierdzających kwalifikacje w zawodzie, oddzielnie z części pisemnej i części praktycznej oraz adnotację o posiadaniu dyplomu lub świadectwa czeladniczego, lub świadectwa uzyskania tytułu zawodowego, o których mowa odpowiednio w ust. 3 pkt 1-3. 7. Na dyplomie potwierdzającym kwalifikacje zawodowe wydawanym po zdaniu egzaminów potwierdzających kwalifikacje w zawodzie ze wszystkich kwalifikacji wyodrębnionych w zawodzie nieumieszczonym w odpowiedniej klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego, w którym kształcenie jest realizowane na podstawie zgody ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania, o której mowa w art. 45 ust. 8 ustawy - Prawo oświatowe, na dyplomie potwierdzającym kwalifikacje zawodowe po nazwie zawodu wpisuje się informację: „(Zawód nieokreślony w klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego, w którym nauczanie było realizowane jako eksperyment pedagogiczny na podstawie zgody ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania)”. 8. Przepisy ust. 1, 4 i 5 stosuje się również do absolwentów szkół realizujących kształcenie w zawodzie nieumieszczonym w odpowiedniej klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego, na podstawie zgody ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania, o której mowa w art. 45 ust. 8 ustawy - Prawo oświatowe. § 14b. 1. Okręgowa komisja egzaminacyjna, która wydała dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe, wydaje suplement sporządzony na podstawie efektów kształcenia określonych w odpowiedniej podstawie programowej kształcenia w zawodach, o której mowa w przepisach wydanych odpowiednio na podstawie art. 22 ust. 2 pkt 2a ustawy, w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 września 2017 r., albo art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy - Prawo oświatowe, w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 września 2019 r. 2. Na suplemencie do dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe zamieszcza się opis oficjalnie uznanych sposobów uzyskania dyplomu. 3. Na suplemencie do dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe, wydanego po zdaniu egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie, w miejscu przeznaczonym na zamieszczenie opisu oficjalnie uznanych sposobów uzyskania dyplomu, podaje się informacje o możliwych sposobach nabywania kwalifikacji w zawodzie, udział kształcenia teoretycznego i kształcenia praktycznego dla danego zawodu określony w procentach oraz informacje o czasie trwania kształcenia prowadzącego do uzyskania dyplomu. 4. Na suplemencie do dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe, w miejscu przeznaczonym na wpisanie nazwy dyplomu, po nazwie zawodu wpisuje się informację: „(Zawód nieokreślony w klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego, w którym nauczanie było realizowane jako eksperyment pedagogiczny na podstawie zgody ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania)”. 5. Adres strony internetowej instytucji wyznaczonej przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania do pełnienia funkcji Krajowego Centrum Europass wpisuje się na suplemencie w miejscu oznaczonym jako pkt 6. ” ; 8) w § 17: a) ust. 1 otrzymuje brzmienie: „ 1. Świadectwa szkolne promocyjne, świadectwa ukończenia szkoły i inne druki wypełnia się czytelnie, bez poprawek. Świadectwa ukończenia szkoły oraz duplikaty tych świadectw wypełnia się w postaci elektronicznej. Świadectwa szkolne promocyjne i inne druki wypełnia się pismem ręcznym lub w postaci elektronicznej, z uwzględnieniem § 19 i § 20. Świadectwa szkolne promocyjne, świadectwa ukończenia szkoły i inne druki wypełniane w postaci elektronicznej przybierają postać papierowego wydruku dokumentu utworzonego i wypełnionego pierwotnie w postaci elektronicznej. ” , b) po ust. 9 dodaje się ust. 9a w brzmieniu: „ 9a. Jako datę wydania dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe przyjmuje się datę określ