Nie kryjąc rozczarowania, wyjeżdża wreszcie za granicę, gdzie w dalszych zdarzeniach dopełnia się jego los pasożytniczego próżniaka, choć do końca nie pojmuje przyczyny swych niepowodzeń („Nigdy mnie jeszcze los tak nie prześladował – nie ja winienem, lecz on”).
W utworze stylizowanym na zapis beztroskich osobistych zwierzeń, Kraszewski dał satyryczny obraz degrengolady młodego pokolenia krajowej arystokracji w późnym okresie pozrozbiorowym. Popularność nadaną mu w okresie bierutowskim zawdzięcza faktowi, że pamiętnik jaskrawo uwydatnia jałowe życie, bezideowość i bezmyślne marnotrawstwo polskiej arystokracji – cechy wytykane już przez wcześniejszych krytyków, lecz szczególnie lansowane przez propagandę komunistyczną, którym głównie przypisywała ona upadek Polski w XVIII–XIX wieku.
Bibliografia Józef Ignacy Kraszewski: Pamiętnik panicza. Warszawa: Czytelnik, 1957
Kategoria:Powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego Kategoria:Polskie powieści obyczajowe Kategoria:Powieści z 1875