Za datę w dużym stopniu przełomową w dziejach literatury ukraińskiej uważa się rok 1798 – wydania Eneidy Iwana Kotlarewskiego. Utwór Kotlarewskiego napisany był w języku ludowym, tworząc pierwszy rozbudowany wzorzec współczesnego ukraińskiego języka literackiego. Jest to trawestacja utworu Wergiliusza, w której autor przebrał bohaterów łacińskiego poematu w stroje kozackie i otoczył ich realiami życia kozackiego początku XVIII w., przy czym zachował główne wątki i perypetie bohaterów rzymskiej epopei.
Kotlarewski zreformował także teatr połtawski na wzór zachodnioeuropejski i rozwinął działalność teatru ukraińskiego na Ukrainie Naddnieprzańskiej. Zapoczątkowana przez niego tradycja idealizacji ludu wiejskiego pozostała zasadniczym motywem kształtującej się literatury ukraińskiej w pierwszej połowie XIX w.
W rozwoju ówczesnej literatury ukraińskiej znaczącą rolę odegrał Petro Hułak-Artemowski, pierwszy tłumacz literatury europejskiej na język ukraiński (tłumaczył np. Horacego, Goethego, Mickiewicza). Wprowadził do niej sześciostopowy jamb i romantyczną balladę. Bajkopisarz i poeta, Jewhen Hrebinka wydał w Petersburgu jeden z pierwszych ukraińskich almanachów literackich Łastiwka.