Kacyk plamisty występuje w lasach, na łąkach, polanach, w zakrzewieniach, wśród roślin takich jak mimoza, akacja czy jadłoszyn, gdzie może zakładać swoje gniazda. Ptak jest też częsty w miastach, w ogrodach i parkach, na trawnikach, gdzie także dobrze sobie radzi i pożywia się. Występuje głównie na nizinach, odnotowywany do 900 m n.p.m. (I. p. guttulatus).

Morfologia mały|Ilustracja kacyka plamistego z 1849 roku Ptak średniej wielkości, osiąga długość ciała do 24 cm. Masa ciała wynosi u samców średnio 52,6 g, u samic – 44,9 g (liczby zbadanych osobników nie podano).

W upierzeniu kacyka plamistego dominuje czerwień, żółć i pomarańcz, z czego na głowie dominują barwy jaskrawsze. Czarna plama rozciąga się od nozdrzy, przez oczy i przechodzi ona na gardełko oraz górną część piersi. Obok niej znajdują się czarne kropki. Czarne są także pióra ogona i skrzydeł. Na tarczach skrzydeł występują białe pióra. Brak dymorfizmu płciowego, samice jedynie czasem mają ciemniejsze ubarwienie ciała ze spodem ogona w odcieniu oliwkowozielonego. Osobniki juwenalne mają grzbiet oliwkowobrązowy, pozbawiony plamkowania.