Żandarmeria narodowa (od sierpnia 1863 roku – „straż narodowa”) – oddziały żandarmerii działające w czasie powstania styczniowego powołane przez Rząd Narodowy. Wyznaczono im zostały zadania z zakresu fiskalnego, przeprowadzanie werbunku do polowych oddziałów powstańczych, nadzorowanie dyscypliny w oddziałach powstańczych i komórkach konspiracji miejskiej, zadania kontrwywiadowcze oraz typowe zadania policyjne. Żandarmeria Narodowa zastąpiła działającą wcześniej „straż bezpieczeństwa”, utworzoną w Warszawie przez Włodzimierza Lempkego. thumb|Polska Żandarmeria Narodowa z czasów powstania styczniowego

Historia Żandarmeria narodowa została utworzona w maju 1863 roku, po przejęciu władzy w Rządzie Narodowym przez stronnictwo „Czerwonych”. Przywódcą żandarmerii został Paweł Landowski. Na pierwszy etapie działalności powołano w Warszawie cztery oddziały liczące w sumie ok. 200-250 żandarmów. Powołano też piąty-tajny oddział tzw. „sztyletników”. Oficerowie pełnili funkcje nieodpłatnie, szeregowi otrzymywali żołd w wysokości 50 kopiejek dziennie.

W czerwcu 1863 roku rozpoczęto tworzenie struktur „terenowych”, zmierzających do tego, by w każdym powiecie działał oddział żandarmerii.