Wraz z wybuchem wojny rosyjsko-japońskiej ucisk władz rosyjskich nieco zmniejszył się, zwłaszcza po klęsce w Port Artur.

W II połowie XIX wieku rozebrano skrzydło południowe i kościół św. Piotra (wzmiankowany od 1166 roku), stojący na środku dziedzińca. Zachowało się najstarsze, wschodnie skrzydło, na skraju sandomierskiej skarpy, na której znajduje się całe stare miasto. Odrodzenie Polski po 1918 roku postawiło przed polską szkołą nowe wyzwania, np. marginalizacja zjawisk związanych z zaborami, likwidacja analfabetyzmu, wychowanie nowych obywateli. Gimnazjum sandomierskie reaktywowane przez Konsorcjum w 1915 roku bardzo żywo reagowało na zmieniającą się rzeczywistość. W 1916 roku powstaje, działająca do dziś, szkolna gazetka „Spójnia”, będąca pod stałym patronatem Aleksandra Patkowskiego – społecznika, podróżnika i pedagoga, zwanego „ojcem regionalizmu polskiego”. Pismo redagowane anonimowo przez uczniów, zawiera szereg odniesień do życia codziennego szkoły, ale również echa wydarzeń krajowych, a nawet sporów politycznych i filozoficznych.

Autorem pierwszego naukowego opracowania na temat Collegium był historyk sztuki i archeolog Witold KieszkowskiW. Kieszkowski, Pamiętnik Koła Sandomierzan 1925–1935 Sandomierz, 1936, s.