Rusyfikacja szkolnictwa spowodowała po stronie polskiej konspiracyjne działania oświatowe. Wiązały się one z akcją samokształcenia młodzieży, wykładami w Uniwersytecie Latającym (1887–1905), tzw. uniwersytetami ludowymi, rozwojem czasopiśmiennictwa. Działalność samokształceniową wspierały takie wydawnictwa jak np. ukazujący się od 1897 r. Poradnik dla Samouków (redaktor: Stanisław Michalski).
Rewolucja 1905 roku w Królestwie Polskim wywołała w społeczeństwie polskim sprzeciw wobec szkolnictwa rosyjskiego. Rozpoczęty wówczas bojkot tych placówek trwał do wybuchu I wojny światowej. W tym czasie rozwinęły się społeczne formy oświatowe jak Uniwersytet dla Wszystkich (na bazie uniwersytetów ludowych), Wyższe Kursy Naukowe (na bazie Uniwersytetu Latającego). Szkolnictwo elementarne rozwijane było przez Polską Macierz Szkolną, a powszechne zjawisko analfabetyzmu (w 1897 aż 69,5% ludności Królestwa było analfabetami) zwalczało m.in. Stowarzyszenie Kursów dla Analfabetów Dorosłych. W 1906 utworzono prywatną Szkołę Handlową im. Leopolda Kronenberga.
W zaborze austriackim szkolnictwo korzystało z dobrodziejstw autonomii dla Galicji, co pozwalało na nadanie mu profilu polskiego, wszakże lojalistycznego względem monarchii habsburskiej.