Tytuł i motto Tytuł utworu Emil na Gozdawiu odnosi się do młodego Gozdawy, ojciec bowiem miał na imię Rafał, i świadczy o russowskich inspiracjach pedagogicznych ojca, który nadał synowi imię wzięte z traktatu pedagogicznego J. J. Rousseau Emil czyli o wychowaniu, głoszącego między innymi hasło powrotu do natury. Motto utworu: Czymże byłby dla mnie Raj Twój cały, / Nieustannych uradowań łoże, / Gdzie wesela czarowne by brzmiały? – Ale Ciebie nie byłoby: Boże! pochodzi z perskiego poety Hafiza i jest swobodną parafrazą jednej z jego gazel. W poemacie stanowi ważny wyznacznik treści i swoiste credo autora.
Treść mały|Ćwiczenia wymagające gwałtowności tłumią delikatne uczucia. Nie był to czas wojenny. Powstrzymano wschodnich najeźdźców. Zamki zmieniły się w pałace z ogrodem. Burze myśli wstrząsnęły Zachodem, bluźniąc heroizmowi, rozum zwąc przemocą. Nad armaty zaczęto przenosić książki. W miejsce srogiego marsa na czole i sumiastego wąsa zakrólowały gładkie czoło i ogłada. Damy w sukniach jak okręty zaczęły cenić dowcip. Rafał Gozdawa nie chlubił się przodkami, którzy służyli pod Sobieskim, ale edukacją zdobytą na zachodzie. Przed laty utracił żonę. Grzeczny dla sąsiadów rzadko ich widywał. Wzrok stępił na czytaniu, nie był więc miłośnikiem łowów.