pochodzą już tylko dwa krótkie teksty napisane na kanwie rozmów z Michaliną Dziekońską latem 1852ː Asocjacja, ilość i jakość i Co to jest ojczyzna oraz uwagi na marginesach artykułu Dionizji z Iwanowskich Poniatowskiej Panslawizm i Polska (1857).
Największa aktywność Norwida związana z tą problematyką przypadła na początek lat 60. Z 1860 pochodzi sprowokowany masakrą chrześcijan w Damaszku tekst O idei reprezentacji, a z następnego rozprawka O tszinie i czynie. Z 1862 pochodzą dwie wypowiedzi Norwida w obronie mas szwankującychː Nota w sprawie kary cielesnej (wywołana pobiciem w Kaliskiem chłopa przez jego pana) i Nota w sprawie postu narodowego. Inny charakter ma związane z dyskusjami na temat szans powstania, wspomnienie Poznańskie 1846–1848 z 1861. Z powstaniem styczniowym wiążą się wystąpienia Norwidaː