Kompozycja i konstrukcja powieści Kompozycja powieści Noce i dnie łączą trzy plany obserwacyjne: plan powieści obyczajowej, o życiu rodzinnym i perypetiach małżeństwa Niechciców, pracujących w trudzie i wychowujących dzieci. Czytelnik obserwuje dzieje dwóch pokoleń rodziny Bogumiła i Barbary oraz ich krewnych, znajomych, służby i pracowników. Z biegiem powieści zjawiają się nowe postacie, a punkt obserwacyjny przenosi się do nowych miejsc. Ten plan powieści jest najbogatszy i zapewnia powieści rangę dzieła wybitnego. plan powieści społecznej, utworu mówiącego o przemianach środowiska pokazanego na tle historii narodowej. Początkiem wydarzeń jest powstanie styczniowe, a po jego klęsce upadek prestiżu szlachty i wyłanianie się nowej warstwy społecznej – inteligencji. Procesy te zamyka w powieści wybuch I wojny światowej. plan egzystencjalny, scalający wszystkie elementy powieści w spójną filozofię autorki. To ujęcie życia pojedynczych ludzi w perspektywie bytu człowieka, jego trwałości i zmienności wobec cyklu przyrody. Widać tu świat wartości, któremu hołduje Maria Dąbrowska, człowieczeństwo jako ład duchowy, postawę łączącą człowieka z ogólnymi prawami istnienia.
Adaptacje teatralne