Wiesław Juszczak opisuje Melancholika jako „utajony portret” i klasyfikuje go do nurtu protoekspresjonizmu. Postać Antoniego Procajłowicza stanowi alegorię melancholii. Alegoryczność przejawia się w tytule obrazu, który nie zdradza ani gatunku, ani tożsamości pozującego. W obrazie mężczyzna nie reprezentuje siebie, lecz melancholika pogrążonego we własnych myślach i wnętrzu. Zrezygnowany układ rąk, opuszczona głowa i melancholijny wyraz twarzy przypisuje się przygnębieniu i apatii mężczyzny spowodowanej chorobą. Nastrój grozy potęguje cień w kształcie czaszki, padający na tkaninę tuż przy głowie. W kontraście pozostaje zdobiący lewą pierś kwiatostan mniszka o intensywnej barwie, symbolizujący siłę i wolę życia.
Model postaci odosobnionej i zadumanej jest kontynuowany w późniejszej twórczości Wojciecha Weissa, w portretach Katarzyny Krassowskiej (1912), Emilii Florkowej (1916), żony artysty (1920), Feli z kwiatkiem (1920) oraz Helenki w kolorowym stroju (1927-1928).
Wystawy Melancholik pojawiał się na polskich i zagranicznych wystawach poświęconych twórczości Wojciecha Weissa i sztuce przełomu XIX i XX wieku.