Początkowo wśród rolników duże uznanie zdobyły sobie spółdzielnie pożyczkowe, które chroniły przed lichwą, tak uciążliwą dla społeczeństwa wiejskiegoArkadiusz Rozwadowski, Spółdzielczość w Polsce, Ministerstwo Przemysłu, Handlu i Żeglugi, Nakład własny, Londyn 1944.Elżbieta Magiera, Zarys rozwoju ruchu spółdzielczego na ziemiach polskich pod zaborem pruskim w drugiej połowie XIX w. i na początku XX w. oraz jego edukacyjny charakter, Studia Pedagogiczne IGNIATANA, 2016, nr 3..
Najwcześniej rozwinął się ruch spółdzielczości w zaborze pruskim. Począwszy od lat 60. XIX w. zaczęły powstawać liczne polskie spółdzielnie kredytowe, dla których utworzono w 1871 r. Związek Spółek Zarobkowych i Gospodarczych w Poznaniu.
Odmienny charakter przybrał rozwój spółdzielczości w zaborze austriackim, gdzie obok spółdzielni kredytowych typu wszechstronnego, tzw. towarzystw zaliczkowych, rozwijały się drobne kasy spółek oszczędności i pożyczek typu Raiffeisena, przeniesionych potem na teren Małopolski przez Franciszka StefczykaU kolebki polskiej spółdzielczości rolniczej, Książka wydana z okazji odsłonięcia pomnika Stefczyka w Czernichowie pod Krakowem, Warszawa 1929.Jacek Tylicki, Początki spółdzielczości i jej rozwój w Polsce, Polskie Towarzystwo Ekonomiczne, Warszawa 1968..