thumb|Ekspozycja muzealna przedstawiająca rozładunek pociągów z Melitopolskiej Fabryki Pomp i Sprężarek na ziemi katajskiej Ewakuacja zachodnich obszarów ZSRR w czasie II wojny światowej – masowe przesiedlenia ludności cywilnej, a także przeniesienie przedsiębiorstw przemysłowych, instytucji kulturalnych i naukowych, zapasów żywności, surowców i innych zasobów materialnych ze strefy zagrożonej agresją niemiecką do położonych bardziej na wschód regionów Związku Radzieckiego w początkowym okresie wojny radziecko-niemieckiej. Ewakuacja pozwoliła na zachowanie głównej bazy gospodarczej i potencjału przemysłowego ZSRR, stając się jednym z czynników, które zapewniły mu zwycięstwo w II wojnie światowej.
Pod względem skali i skuteczności ewakuacja ta nie ma sobie równych w historii świata: w ciągu pierwszych czterech miesięcy wojny (22 czerwca – 15 października 1941) z daleka od strefy działań wojennych ewakuowano 8 mln ludzi, 2,5 tys. zakładów przemysłowych oraz 1,5 tys. kołchozów i sowchozów. Zimą 1941/1942 z atakowanej Moskwy ewakuowano około 2,5 tysiąca przedsiębiorstw przemysłowych, ministerstw i urzędów oraz instytucji kulturalnych do Kujbyszewa, na Syberię i południowy Ural.