W trakcie wojny niemiecko-sowieckiej, na terenie monasteru, działał szpital. W latach 1944–1945 działał tu obóz NKWD dla sowieckich oficerów powracających z niewoli. Po wojnie do 1949 roku stacjonowała tu jednostka wojskowa. W 1987 roku podczas pierestrojki rozpoczęło się odrodzenie dawnej Pustelni Optyńskiej.
Więźniowie Wśród więźniów obozu kozielskiego w latach 1939–1940 (tzw. Kozielsk I) znaleźli się m.in.
Xawery Czernicki (1882–1940) – kontradmirał Marynarki Wojennej II RP Bronisław Bohaterewicz (1870–1940) – generał brygady Wojska Polskiego Henryk Minkiewicz (1880–1940) – generał dywizji Wojska Polskiego Mieczysław Smorawiński (1893–1940) – generał brygady Wojska Polskiego Adam Solski (1895–1940) – major piechoty Wojska Polskiego Jerzy Wołkowicki (1883–1983) – generał brygady Wojska Polskiego Stanisław Swianiewicz (1899–1997) – porucznik Wojska Polskiego Janusz Libicki (1902–1940) – naukowiec, porucznik kawalerii Wojska Polskiego Janina Lewandowska (1908–1940) – pilotka, podporucznik Wojska Polskiego Aleksander Kowalski (1902–1940) – hokeista, porucznik rezerwy piechoty Wojska Polskiego Tadeusz Korniłowicz (1880–1940) – podpułkownik administracji Wojska Polskiego Franciszek Orawiec (1896–1940) – major piechoty Wojska Polskiego Kazimierz Solski (1900–1940) – kapitan artylerii Wojska Polskiego Edmund