Mechanizmy i praktyka Traktat z Amsterdamu (1997) wprowadził wzmocnioną współpracę pozwalającą grupie państw pogłębiać integrację w ramach instytucji UE. Traktat z Nicei (2001) obniżył próg uruchomienia procedury do ośmiu państw i rozszerzył ją na II filar. Traktat z Lizbony, podpisany w 2007 i obowiązujący od 2009 roku, ustalił próg na dziewięciu państw (art. 20 TUE, art. 326–334 TFUE), rozszerzył zakres na wspólną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa oraz uzależnił podjęcie procedury od wyczerpania możliwości działania przez całą Unię. Katharina Holzinger i Frank Schimmelfennig wykazali, że zróżnicowana integracja przestała być wyjątkiem i stała się stałą cechą systemu UE, obejmując kilkadziesiąt obszarów polityk.
Formalną procedurę wzmocnionej współpracy zastosowano między innymi w rozporządzeniu (2010, prawo rozwodowe), (2012), rozporządzeniach o majątkowych ustrojach małżeńskich i skutkach majątkowych zarejestrowanych związków partnerskich (2016) oraz utworzeniu Prokuratury Europejskiej (2017). Strefa euro obejmuje dwadzieścia jeden z dwudziestu siedmiu państw UE. Dania uczestniczy w mechanizmie ERM II. Układ z Schengen wiąże dwadzieścia pięć państw UE oraz Islandię, Liechtenstein, Norwegię i Szwajcarię, a poza nim pozostają Cypr (zobowiązany traktatowo do przystąpienia) oraz Irlandia (na podstawie wyłączenia z 1997).