Pataria mediolańska – XI-wieczny ruch religijny zwolenników dobrowolnego ubóstwa, nawiązujący do tradycji wczesnego chrześcijaństwa, powstały w Lombardii, przeciwny symonii, nepotyzmowi oraz nikolaizmowi wśród kręgów duchownych. Zapoczątkowany przez średnie rycerstwo stał w opozycji wobec ówczesnego arcybiskupa Mediolanu Gwidona da Velate. Był ostoją programu reform gregoriańskich zmierzających do emancypacji Kościoła spod władzy cesarskiej w Italii.
Początki patarii datuje się na rok 1058, kiedy to doszło po raz pierwszy do starć pomiędzy zwolennikami przepychu, splendoru i bogactwa w Kościele, stronnikami reformy przeprowadzonej wedle zasad głoszonych przez Ewangelię. Kilkukrotnie dochodziło do nowych zrywów reformatorów, gdy w 1071 Anzelm da Baggio został wybrany przez kardynałów na papieża i pod imieniem Aleksandra II przez 12 lat piastował tę godność. Była to pierwsza nominacja papieska przez grupę duchownych niepodporządkowanych cesarzowi (są to początki konklawe). Delegat cesarski został jedynie poinformowany o wyborze papieża bez żadnego wpływu na elekcję następcy św. Piotra.