na czele poselstwa szlachty inflanckiej udał się do Sztokholmu, aby zaprotestować przeciwko prawu, na podstawie którego realizowany był projekt konfiskat gruntów szlachty przez szwedzkiego króla Karola XI. Jego elokwencja wywarła wrażenie na Karolu XI, ale nie zmieniły decyzji króla. Kiedy trzy lata później Patkul złożył do króla kolejną petycję w bardziej obraźliwym języku, jego ponowne skargi spowodowały wszczęcie przeciwko niemu procesu. Aby uchronić się przed karą za zdradę stanu, Patkul uciekł ze Sztokholmu do Szwajcarii i w 1694 został zaocznie skazany na utratę prawej ręki i głowy. Jednocześnie skonfiskowano mu majątki. Wkrótce Patkul rozpoczął akcję propagandową na dworach europejskich. Był inicjatorem zawiązania antyszwedzkiego przymierza Elektoratu Saksonii z Carstwem Rosyjskim w 1700. Wstąpił wówczas na służbę rosyjską jako generał-major i minister pełnomocny. W służbie cara Piotra Wielkiego, znany jako autor pierwszego projektu rozbioru Polski.
W 1704 doprowadził do podpisania traktatu sojuszniczego Rzeczypospolitej z Rosją w Narwie. W 1705 popadł w niełaskę króla Polski Augusta II Mocnego, który kazał go uwięzić w twierdzy Königstein, a na mocy pokoju w Altranstädt w 1706 oddał w ręce Karola XII.