Teorie wyjaśniające zmiany zachodzące w religijności można podzielić na trzy główne kategorie: lokujące przemiany w systemie społecznym (poziom religijności się zmienia, bo zmieniają się społeczeństwa): teorie sekularyzacji, teoria dyferencjacji funkcjonalnej Niklasa Luhmanna, teorie globalizacji; lokujące przemiany w jednostce (poziom religijności się zmienia, bo zmieniają się ludzie): koncepcja prywatyzacji religii Thomasa Luckmanna, koncepcja religii jako pamięci Danièlle Hervieu-Léger, ekonomiczna teoria religii Starka i Bainbridge’a, lokujące przemiany w religii (poziom religijności się zmienia, bo zmienia się sama religia): koncepcja religii obywatelskiej Roberta Bellaha, analiza społecznego tworzenia religii Jamesa Beckforda.
Teorie sekularyzacji Klasyczna teoria Petera Bergera Sekularyzacja według Petera Bergera oznacza procesy wyzwolenia społeczeństwa i kultury spod dominacji instytucji i symboli kościelnych – jest to nowa, świecka wizja świata. Sekularyzacja nie jest zjawiskiem występującym równomiernie (np. bardziej podatne są na nią osoby w średnim wieku, mieszkające w miastach, mężczyźni). Według autora uniwersalne są natomiast jej przyczyny – postęp ekonomiczny i cywilizacyjny, rozwój kapitalizmu, antyreligijna propaganda marksistów, naukowy ateizm.