Wątek podróży Motyw podróży bohatera po obcych dla niego stronach zaczerpnął pisarz z powieści osiemnastowiecznej (Tom Jones Fieldinga, Przypadki Idziego Blasa Lesage’a, Podróż sentymentalna Sterne'a). Postać ciekawego nowych wrażeń przybysza z innego środowiska, wędrującego po nieznanej sobie okolicy, stanowi pretekst do nakreślenia obrazu miejscowych stosunków społecznych i rozmaitych środowisk, a także sportretowania całej galerii tamtejszych postaci i typów. Życiowa naiwność młodego Stanisława i jego świeże spojrzenie na nową rzeczywistość uatrakcyjniają barwne opisy poznawanych miejsc i ludzi.
Ocena przez współczesnych mały|Grafika ilustracyjna z pierwszego wydania powieści W epoce literackiej po 1840 roku, nacechowanej rozkwitem publicystyki społecznej, Latarnię czarnoksięską wysoko ceniono ze względu na dokumentalny charakter z wnikliwym i pogłębionym odmalowaniem różnych warstw społecznych – od ubogiego chłopstwa (m.in. w wydanym później wydzielonym opowiadaniu Historia Sawki) po arystokrację. Pisała o niej bardzo pochlebnie m.in. młoda Eliza Orzeszkowa, a Józef Korzeniowski dwukrotnie wspomina o jej frapującej treści w swej wydanej wkrótce potem powieści Spekulant (1845), zbliżonej również tematem i charakteremJózef Korzeniowski: Spekulant. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1976, s.