W 1873 roku Szkoła Rysunku i Malarstwa, wyodrębniona z Instytutu Technicznego, stała się samodzielną Szkołą Sztuk Pięknych. Stanowisko dyrektora objął Jan Matejko, który kierował SSP przez dwadzieścia lat. Zainicjował budowę gmachu Akademii przy dzisiejszym placu Jana Matejki w Krakowie.
W 1895 roku dyrektorem Szkoły Sztuk Pięknych został Julian Fałat. Dzięki jego staraniom szkoła w 1900 roku otrzymała status uczelni wyższej, powracając do nazwy Akademia Sztuk Pięknych. Fałat powołał na profesorów ASP wybitnych artystów Młodej Polski. W 1905 roku został pierwszym rektorem ASP. W czasie I wojny Austriacy przejęli większość gmachu ASP na cele wojskowe, ale samej uczelni nie zamknęli.
Okres międzywojenny, na początku którego ASP obchodziła stulecie swej działalności, otworzył nowy rozdział w historii Akademii, która utrwaliła swój wizerunek czołowej polskiej uczelni plastycznej i instytucji kulturotwórczej o ogólnopolskim zasięgu. W 1919 roku prawo studiowania w krakowskiej ASP przyznano kobietom. Studenci i absolwenci ASP tworzyli grupy artystyczne, wytyczające sztuce drogi dalszego rozwoju (formiści, kapiści, Grupa Krakowska).