thumb|280px|Położenie księstwa tmutarakańskiego na tle innych księstw ruskich Księstwo tmutarakańskie – udzielne księstwo ruskie ze stolicą w Tmutarakani, istniejące na przełomie X i XI wieku. Obejmowało Półwysep Tamański, leżący po wschodniej stronie cieśniny Kerczeńskiej (współcześnie jest to fragment Kraju Krasnodarskiego w Rosji), naprzeciwko Kercza. Okresowo zajmowało też sąsiednie terytoria, m.in. rejon dzisiejszego miasta Kercz.
Historia Światosław I spustoszył kaganat chazarski w 965 roku, przyłączając miasto Tmutarakań do swojego państwa. Dopiero jednak Włodzimierz I Wielki wyznaczył synowi Mścisławowi Chrobremu (Walecznemu) Tmutarakań jako odrębny udział. Kiedy do tego doszło, dokładnie nie wiadomo, podaje się różne daty: 988, 990, 1010 rok. W 1024 roku księstwo zostało połączone unią personalną z księstwem czernihowskim. Mścisław zachował odrębny tytuł książęcy, a w księstwie tmutarakańskim mianował namiestnikiem własnego syna, Eustafija. Wedle części opinii, było to jednak wyznaczenie nowego udziału. Po śmierci Eustafija księstwo dostało się na nowo pod bezpośrednie władanie Mścisława. Jego następcy nie wydzielali ponownie księstwa.