thumb|300px|Otho Vaenius, Ksantypa wylewa nocnik na Sokratesa, ilustracja w Quinti Horatii Flacci Emblemata, 1612 Ksantypa () (V/IV w. p.n.e.) – Atenka, żona Sokratesa. Postać trwale zapisała się w masowej kulturze za sprawą przypisywanego jej nieznośnego charakteru.
Biografia Nieliczne wiadomości o niej są mocno niepewne ze względu na skąpe i w większości pochodzące z późniejszych stuleci źródła.
thumb|300px|Reyer van Blommendael, Sokrates, jego dwie żony i Alkibiades (1675) Pochodziła z Aten, prawdopodobnie z zamożnej rodziny, a Sokrates otrzymał wraz z nią posag. Małżeństwo zostało prawdopodobnie zawarte ok. 415 r. p.n.e. Źródła są niezgodne co do tego, czy była jedyną żoną Sokratesa (tak Platon i Ksenofont), czy też żoną drugą (pierwszą miała być Myrto). Ta druga informacja pochodzi od Diogenesa Laertiosa, który powołuje się na zaginiony dialog Arystotelesa O szlachetnym pochodzeniu. Zgodnie z dziełem Diogenesa Laertiosa (powstałym ok. 700 lat po śmierci Sokratesa) Sokrates miał trzech synów: Sofronikosa i Meneksenosa z pierwszą żoną i Lamproklesa z Ksantypą. W tym wypadku Ksantypa byłaby znacznie młodsza od Sokratesa, ponieważ w chwili jego śmierci (399 r. p.n.e., miał wtedy ok. 70 lat) ich wspólny syn, Lamprokles był opisywany jako małe, noszone jeszcze na rękach, dziecko.