Udział ludności polskojęzycznej w tej części Prus i w rejonie Ełku był przeważający i jeszcze długo po sekularyzacji kazania w kościele ełckim prowadzono wyłącznie w języku polskim. Z reformacją związany był rozwój oświaty i języków narodowych. W 1537 r. pastorem (proboszczem) w Ełku został polski teolog, poeta, tłumacz i wydawca Jan Malecki (Małecki, Maletius, Jan z Sącza, Sądecki, Sandecius), wybitna postać w dziejach miasta i Mazur. Za jego probostwa w latach 1547-1551 wzniesiono nową świątynię parafialną. W 1551 lub 1552 r. Jan Malecki założył w Ełku pierwszą na Mazurach polską oficynę wydawniczą (drukarnię). W latach 1543–1552 w Królewcu i w Ełku wydano więcej książek w języku polskim niż w całej Rzeczypospolitej. W 1546 r. założono w Ełku szkołę przykościelną z lekcjami w j. polskim, która bardzo szybko osiągnęła wysoki poziom o czym świadczy fakt, że w l. 1549-1580 aż 48 absolwentów szkoły studiowało na Uniwersytecie Królewieckim. W 1587 roku przekształcono ją oficjalnie w szkołę partykularną, czyli przygotowującą do studiów uniwersyteckich. Językiem obowiązującym był polski w odmianie literackiej, a nie dialekcie mazurskim. Lekcje zaczynano i kończono śpiewem polskich pieśni z psałterza Jana Kochanowskiego oraz czytaniem Biblii.