thumb|Odznaka Mieszczańskiego Towarzystwa Strzeleckiego we Lwowie 1892 Bractwo kurkowe – pochodząca ze średniowiecznej Europy Zachodniej organizacja, ucząca mieszczan posługiwania się bronią na wypadek konieczności obrony murów miejskich. Pierwsze bractwa kurkowe na ziemiach polskich powstawały na przełomie XIII i XIV wieku.
Historia Geneza W średniowieczu ufortyfikowanie miasta oznaczało przyjęcie przez mieszczan obowiązku samodzielnej obrony wznoszonych obwarowań. Ich poszczególne odcinki powierzano cechom, na których spoczywał obowiązek czuwania nad bezpieczeństwem i kondycją konkretnych baszt, bram i fragmentów łączących je murów. Oznaczało to wykorzystanie istniejącej struktury zawodowej do stworzenia nowej, miejskiej struktury obronnej. Wówczas zrodził się problem związany z koniecznością przekształcenia rzemieślników w sprawnych obrońców.
W zachodnioeuropejskiej literaturze przedmiotu prawie nie ma informacji o polskich bractwach kurkowych. Trafić tam można na wzmianki poświęcone Krakowskiemu Bractwu Kurkowemu lub Gdańskiemu Bractwu św. Jerzego, czy też czterem bractwom kurkowym działającym we Wrocławiu.