Iluminacja głównego bohatera Krytycy i filmoznawcy debatowali nad tym, czy w finale filmu Retman osiąga stan iluminacji. Odpowiedź Zanussiego i znacznej części krytyków była negatywna. Łukasz Plesnar i Paul Coates twierdzili, że bohater nie osiągnął swego celu; Jacek Fuksiewicz z kolei uznawał, że Franciszek doznał iluminacji, ale nie dzięki nabytej wiedzy, lecz doświadczeniom życiowym. Czeska krytyczka Blažena Urgošíková uznawała, że bohater poniósł w swych dążeniach klęskę, a jego spokój pod koniec filmu wynika z dojrzałego zaakceptowania porażki. Zdaniem Coatesa film sugeruje jednak, że iluminacja jest możliwa, choć trudno osiągalna; ptak lecący nad głową Franciszka miałby symbolizować tak poszukiwanego przezeń ducha. Tomasz Kłys zajął kompromisową postawę, twierdząc, iż choć nie jest wskazany konkretny moment przełomu w życiu bohatera, to sama idea iluminacji jest „udziałem i postaci, i – na płaszczyźnie niediegetycznej – poruszonego widza”.
Powinowactwa z Nową Falą Iluminacja była często porównywana do dzieł francuskiej Nowej Fali.