Protestantyzm, a przede wszystkim luteranizm, od XVI w. do lat 70. XX w. stanowił jeden z ważnych czynników, wyróżniających Mazury od sąsiednich regionów i krajów (katolicka Warmia, Polska i Litwa). Protestantyzm przyczynił się do zachowania (mimo nacisków germanizacyjnych) polskości tego regionu przez wprowadzenie nakazu używania języków narodowych do kultu i oświaty.

thumb|upright=1.2|left|Prusy Książęce i Królewskie w czasach I Rzeczypospolitej

Wprowadzenie reformacji Wprowadzenie luteranizmu na Mazurach łączy się z ostatecznymPierwszy podział Prus miał miejsce w 1466 (pokój toruński). podziałem państwa zakonu krzyżackiego w 1525 na Prusy Królewskie (wcielone do Polski), których ludność w większości pozostała przy katolicyzmie oraz Prusy Książęce (lenno polskie pod władzą księcia Albrechta Hohenzollerna), które przyjęły wiarę ewangelicką.

Południowa część Prus Książęcych, z głównymi miejscowościami: Wielbark, Ostróda, Działdowo, Nibork (Nidzica), Szczytno, Rastembork (Kętrzyn), Ryn, Lec (Giżycko), Ełk, Margrabowa (Olecko) i Jańsbork (Pisz) była od XIV w.