Osiemnaście elementów istnienia – jedna z teorii wczesnej buddyjskiej psychologii. Termin sanskrycki to aṭādaśadhātavah – czyli dosłownie osiemnaście krain.
Określenie to wiąże w jedną całość zmysły, przedmioty zmysłów i świadomości zmysłów. Sześć zmysłów to indrija (skt. indriya) czyli sześć korzeni. Sześć świadomości zmysłów to widźniana (skt. vijñāna). Sześć przedmiotów zmysłów to guna lub wiśaja (skt. viśaya) czyli sześć kurzy.
Z tych sześciu organów zmysłów, pięć jest zewnętrznych (oczy, uszy, nos, język i ciało) i jeden, czyli umysł (skt manas), jest wewnętrzny. Są one konfrontowane z danymi zmysłowymi (barwo-kształt, dźwięk itd.). Zejście się razem dwóch odpowiednich elementów wywołuje rezultat widzenia i inne rodzaje poznania. Oko widzi kolor i kształt, ucho słyszy dźwięk itd.
Funkcję organów zmysłowych można uważać za czynnik aktywny, przez który rzeczy, zjawiska itd. są postrzegane.
Poniższa tabelka przedstawia 12 ajatan, czyli grupę 6 organów zmysłów (indriya) i 6 ich przedmiotów (guna) oraz 6 świadomości zmysłów (vijñāna).
organzmysłów przedmiotzmysłów świadomośćzmysłów oczy widzenie świadomość widzenia uszy dźwięki świadomość słyszenia nos zapachy świadomość węchu język smaki świadomość smaku ciało dotyk świadomość dotyku umysł koordynacja danych itd.