2001: Odyseja kosmiczna (tyt. oryg. 2001: A Space Odyssey) – powieść fantastycznonaukowa brytyjskiego pisarza Arthura C. Clarke’a wydana w 1968 r. Została ona częściowo oparta na kilku opowiadaniach Clarke′a, przede wszystkim Posterunku (The Sentinel) i Encounter in the Dawn. Pierwsze polskie wydanie w tłumaczeniu Jędrzeja Polaka ukazało się w 1990 r. Drugi przekład autorstwa Radosława Kota został opublikowany pod tytułem Odyseja kosmiczna 2001.
Historia powstania powieści Powieść powstała we współpracy ze Stanleyem Kubrickiem w trakcie pracy nad scenariuszem filmu o tym samym tytule. Wiedząc, że pisanie scenariusza będzie dla Clarke'a żmudnym i nudnym zajęciem, Kubrick zaproponował, by najpierw popracował nad powieścią. Clarke większą jej część napisał w hotelu Chelsa, w pokoju 1008. Ostateczna wersja powieści musiała zostać zaaprobowana przez Kubricka, któremu zależało również na tym, aby film ukazał się przed publikacją powieści. Ostatecznie powieść została wydana w USA pod koniec czerwca 1968 roku, niecałe trzy miesiące po premierze filmu.