Nieefektywność X (ang. X-inefficiency) − sytuacja w gospodarce, kiedy producenci nie wybierają najtańszych sposobów produkcji poszczególnych ilości wytwarzanego dobra. Pojawia się wtedy, gdy koszt wytworzenia pewnej ilości dobra przez przedsiębiorstwo jest większy od najmniejszego możliwego kosztu wytworzenia tej ilości dobra, czyli występuje marnotrawstwo zasobów.
Możliwe przyczyny Menedżerom bardziej zależy na powiększaniu przedsiębiorstwa, na własnej wygodzie, na unikaniu ryzyka, wspieraniu znajomych pracowników (kumoterstwo, nepotyzm), niż na minimalizacji kosztów produkcji. Zły nadzór i wadliwy system motywowania pracowników, którym nie opłaca się efektywniej pracować. Przedsiębiorstwo nie jest poddane presji konkurencji i warunkiem przetrwania na rynku przestaje być efektywność.
Cechy Nie każda forma marnotrawstwa jest nieefektywnością typu X. Na przykład niewykorzystywanie przez niewielkie przedsiębiorstwa korzyści skali nią nie jest.
Warunkiem maksymalizacji zysku przez wolnokonkurencyjną firmę, która wykorzystuje różne zasoby, jest zrównanie się krańcowego przychodu z każdego z nich, MRP(F), z ceną jego jednostki P(F). Oznacza to, że: MRP(L) / P(L) = MRP(C) / P(C) = MRP(LD) / P(LD) = 1.
Gdzie: