657—717; wydanie włoskie: La Mistagogia ed altri Scritti, Firenze 1931.. Również Mikołaj Kabazylas w De vita in Christo omawiał wyłącznie trzy sakramenty inicjacji chrześcijańskiejPG 150, 493—725, Zob. N. Lot–Borodine. La grace deifiante des sacrements d'apres Nicolas Cabasilas, RSchPhT 25 (1936) 299—330; o całości tradycji wschodniej w tej kwestii; tenże, Initiation a mystique sacramentaire de l'Orient, tamże, 24 (1935) 664—675..
Początki procesu dookreślenia i zawężenia (XI-XII w.) W wieku XI kontynuowano tradycję mówienia przede wszystkim o sakramentach wtajemniczenia chrześcijańskiego. Św. Piotr Damiani († 1072) poszerzył temat sakramentów o kapłaństwo, mówiąc o „trzech ważniejszych sakramentach”Liber gratissimus (przeciwko symonii), c. 9 (Libelli de Lite, I, 27)., oprócz siedmiu uznawanych obecnie sakramentów, uznawał za niego także: namaszczenie na króla, dedykację kościoła, konsekrację dziewic, poświęcenie zakonnic oraz obmycie nóg w Wielki Czwartek, sprowadzając liczbę sakramentów do 12. Inni uznawali za sakrament również takie jak: dotknięcie relikwii świętego, jałmużnę, posypanie głowy popiołem, pobłogosławienie krzyżem lub obrazem. Średniowieczne wymagania co do ustanowienia sakramentów były mniejsze niż później, w teologii nowożytnej.