Richard Heinrich Ludwig Avenarius (ur. 19 listopada 1843 w Paryżu, zm. 18 sierpnia 1896 w Zurychu) – niemiecki filozof, twórca radykalnie pozytywistycznego kierunku filozoficznego zwanego empiriokrytycyzmem lub „drugim pozytywizmem”.
Życie i twórczość Drugi syn niemieckiego wydawcy Eduarda Avenariusa i Cecile Wagner, najmłodszej siostry Richarda Wagnera, który był jego ojcem chrzestnym. Brat niemieckiego pisarza i poety Ferdinanda Avenariusa.
Studiował na Uniwersytecie w Zurychu, Berlinie i na Uniwersytecie w Lipsku. Na uniwersytecie w Lipsku uzyskał doktorat z filozofii w 1868, habilitował się w 1876 i wykładał tam jako privatdozent. Od 1877 profesor filozofii w Zurychu. Jego pisma, szczególnie Kritik der reinen Erfahrung, są znane z wielkiej trudności.
Postulował filozofię naukową, która miała polegać na czystych opisach opartych na doświadczeniu, a wolnych od interpretujących koncepcji takich jak zarówno metafizyka, jak i materializm. – Należy opierać się na „czystym doświadczeniu”, odrzucając metafizyczne pojęcia takie jak: „absolut”, „jaźń”, także „atom”, „substancja”, „przyczyna”.