Senat wyłonił się z rady królewskiej, będącej w XIV wieku organem doradczym króla Polski. Od roku 1493, a więc od zjazdu w Piotrkowie, wobec przeistoczenia się reprezentacji sejmików ziemskich w osobną Izbę Poselską - Senat, obok króla i Izby Poselskiej był jednym z trzech stanów sejmujących Rzeczypospolitej. W czasie panowania w Polsce władców z dynastii saskiej wiele decyzji podejmowanych zwykle przez sejm stanowiono na radach SenatuMariusz Markiewicz, Rzeczpospolita bez sejmu. Funkcjonowanie państwa, w: Między Barokiem a Oświeceniem, Olsztyn 1996, s. 177..
Skład
W 1569 roku w wyniku unii lubelskiej do Senatu weszli dostojnicy litewscy. W skład Senatu weszło dożywotnio 140 najwyższych dygnitarzy Rzeczypospolitej (urzędy senatorskie), zasiadających w ustalonym porządku starszeństwa. Obradom Senatu formalnie przewodniczył król za pośrednictwem marszałka wielkiego koronnego. Na czele tej izby stał arcybiskup gnieźnieński, prymas Polski jako najwyższy senator w państwie. Prymas jako przewodniczący Senatu mógł dysponować instytucjami ustawodawczymi. Mógł też zgromadzić Senat na prywatne narady także pod nieobecność królaZbigniew Góralski, Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1998, s. 62-66.. Król miał decydujący wpływ na skład Senatu, mogąc swobodnie obsadzać krzesła senatorskie.