thumb|240px|Pan Zola zakończył swój trud wydając na świat <<Paryż>> karykatura Leandre’a Paryż (oryg. fr. Paris) – powieść Émile’a Zoli z cyklu Trzy miasta, wydana w 1897, stanowiąca ostatni tom tej trylogii i zarazem finał refleksji autora na temat religii, jej relacji z nauką i jej miejsca w społeczeństwie przełomu XIX i XX wieku.
Okoliczności powstania utworu Pomysł napisania Paryża powstał już jesienią 1892, w trakcie wyjazdu Zoli do Lourdes i zbierania materiałów do powieści pod tym samym tytułem. W pierwotnym planie dzieło miało stanowić ostateczną konfrontację teorii i praktyki katolicyzmu z proponowaną przez Zolę scjentystyczną koncepcją wiary w postęp, poprawę warunków bytowania człowieka w miarę osiągnięć nauki oraz wykazywania optymizmu w każdej sytuacji. Jednak fala zamachów bombowych zorganizowanych w Paryżu przez anarchistów w latach 1892–1894 skłoniła pisarza do podjęcia polemiki również i z samą ideologią anarchistyczną oraz lansowaną przez nią taktyką działania (propaganda czynem). W tym zakresie Paryż rozwija motyw podjęty już w powieści Germinal, gdzie wyrazicielem idei bezpaństwowych oraz taktyki zamachów był Suwarin, skontrastowany zarówno z przywódcą strajkujących robotników Stefanem Lantierem, jak i z rzecznikiem rokowań z zarządem kopalni Rasseneurem.