Nicefor III Botaniates, gr. Νικηφόρος Γ΄ Βοτανειάτης – Nikēphoros III Botaneiatēs, łac. Nicephorus Botaniates (ur. ok. 1001–1002, zm. 1081 lub 1082) – cesarz bizantyjski w latach 1078–1081.
Przed objęciem władzy Nicefor pochodził z małoazjatyckiego rodu spokrewnionego z FokasamiTak , G. Ostrogorski uważa jednak, iż Nicefor jedynie „wywodził” swój ród od Fokasów . Jak wielu innych przedstawicieli anatolijskiej arystokracji wybrał karierę w armii cesarskiej, uzyskując dowództwo temu Anatolikon. W roku 1057 był jednym z oficerów, którzy wystąpili przeciwko Michałowi VI, popierając Izaaka I Komnena.
Obalenie Michała VII W 1077 przeciwko rządom Michała VII wystąpiła armia z prowincji europejskich cesarstwa pod wodzą Nikefora Bryenninosa. W październiku 1077 Nicefor Botaniates stanął na czele analogicznego ruchu w prowincjach azjatyckich. Siódmego stycznia 1078 został on okrzyknięty cesarzem i ruszył na stolicę. Dysponując niewielką liczbą żołnierzy, zdecydował się na werbunek Turków, korzystając z pomocy Sulejmana jednego z kuzynów sułtana Alp Arslana – zwycięzcy spod Manzikert. Z ich pomocą zdobył kolejno Kyzikos, Nikeę – pod którą pokonał wojska cesarskie oraz Nikomedię, Chalkedon i Chryzopol. Następnie stanął pod Konstantynopolem, gdzie miał silne poparcie m.in. w duchowieństwie oraz korporacjach rzemieślniczych.