Po sześciu latach wraca do Włocławka i wstępuje do partii komunistycznej.
W powieści często wspomina się o pamiętnikach głównego bohatera, jego fragmenty są jednak zmyślone – w posłowiu autor zaznacza, iż główny bohater jest postacią fikcyjną.
Na podstawie powieści nakręcono filmy Celuloza (1953) i Pod gwiazdą frygijską (1954).
Bohaterowie Szczęsny – główny bohater powieści, komunista i robotnik. Tomasz, ojciec Szczęsnego – robotnik, marzy o wybudowaniu własnego domu w Kozłowie, późniejszym Grzywnie. Zosia – kochanka Szczęsnego Walek – brat głównego bohatera Weronka – siostra bohatera Babura – starzec, który uratował Szczęsnego w Warszawie od śmierci na ulicy Magda – komunistka i ukochana Szczęsnego, później jego żona Korbal – z początku kolega głównego bohatera i robotnik, drogą podstępów dorabia się majątku i zostaje radnym, a następnie posłem Sumczak – jeden z dyrektorów fabryki, zostaje zamordowany przez Gąbińskiego Pandera – jeden z dyrektorów fabryki, który zatrudnia Szczęsnego Gąbiński – robotnik, rzekomy komunista, w rzeczywistości prowokator, zabity przez Szczęsnego w obawie przed zdradą Brońcia – mieszkanka