thumb|Więźniowie łagru przy budowie Kanału Białomorsko-Bałtyckiego (tzw. ) thumb|Więźniowie przy pracy w kopalni złota – Kołyma thumb|Rekonstrukcja typowego baraku mieszkalnego Gułagu – Muzeum Okupacji w Rydze thumb|Tablica pamiątkowa poświęcona Zesłańcom Sybiru (bazylika św. Elżbiety we Wrocławiu) System obozów został założony dekretem WCKW w 1918 roku, wkrótce po rewolucji październikowej. Obozy powstały z inicjatywy Włodzimierza Lenina i Lwa Trockiego, które miały chronić komunistyczne struktury państwa. Obok przedrewolucyjnego systemu penitencjarnego powstała sieć tzw. miejsc zamknięcia CzeKa; oprócz tego funkcjonował podporządkowany system obozów dla jeńców i uchodźców, a od 1919 roku – obozy pracy przymusowej (stosowano też nazwę obozy koncentracyjne). Obozy podlegały pod radzieckie instytucje: Ogólnorosyjską Nadzwyczajną Komisję do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (tzw.CzeKa) przy Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR Ludowemu Komisarzowi Spraw Wewnętrznych (NKWD) Ludowemu Komisarzowi Sprawiedliwości Początkowo nadzór nad obozami posiadała CzeKa, jednak w 1923 nadzór został przekazany pod Zjednoczony Zarząd Polityczny OGPU.