Świadczy to o tym, że osada miała wówczas wyraźnie miejski, lecz przedlokacyjny charakter.
W okresie rządów podczas rozbicia Nowe, jako miasto prywatne, oddane zostało Potężnemu rodowi Święców. Zdobyte i zniszczone przez Krzyżaków, w 1301 roku od nich uzyskało prawa miejskie chełmińskie. Odbudowane zostało w drugiej połowie XIV w. częściowo na planie dawnej owalnicy pomorskiej (zbieg czterech ulic ku dawnej Bramie Grudziądzkiej), częściowo na planie regularnym (kwadratowy rynek i prostopadłe ulice). Miasta broniły mury obronne o długości 1000 m, z szesnastoma wieżami; fosa oraz dogodne położenie na wysoczyźnie nadwiślańskiej. Dodatkowo wszystkie jego ważne obiekty uzyskały w drugiej połowie XIV w. kamienną i ceglaną formę, zachowując swą lokalizację. Władzę w mieście sprawował ściągnięty ze środkowych Niemiec i mocno zniemczony patrycjat, jednak większość ludności miasta była polska. Przejawem tej polskości było wstąpienie Nowego do powstającego Związku Pruskiego dążącego ku Koronie Polskiej. Czołową rolę odgrywał w nim Jan z Jani, rycerz z ziemi nowskiej.