Sytuację Kościoła prawosławnego zmieniło dostanie się ziem ruskich pod panowanie Polski i Litwy, a później – wspólnego państwa polsko-litewskiego (Rzeczpospolita Obojga Narodów). Mimo różnych ograniczeń prawnych Kościołowi prawosławnemu udało się utrzymać względną stabilność. W drugiej połowie XVI wieku metropolia znajdowała się w Kijowie, natomiast siedziby biskupów w Połocku, Smoleńsku, Turowie, Czernihowie, Chełmie, Włodzimierzu, Łucku, Przemyślu i Lwowie.
Prawosławie w I Rzeczypospolitej mały|upright=1.3|Sytuacja wyznaniowa w I Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVI wieku przed zawarciem unii brzeskiej W dniu 25 lutego 1585 roku król Stefan Batory potwierdził przywileje dotyczące wolności i praw cerkwi prawosławnej w metropolii kijowskiejhttps://www.zapiskihistoryczne.pl/files/5/Vol._87_2022/ZH_87-1_08_Rec-Kempa_N.pdf.. W 1589 Moskwa stała się siedzibą patriarchatu, który zamierzał rozciągnąć swoją zwierzchność na biskupów prawosławnych Rzeczypospolitej. Unia kościelna miała stanowić zaporę dla tych aspiracjiStanisław Rosik, Przemysław Wiszewski, Poczet polskich królów i książąt, s. 927.. W 1596 na soborze w Brześciu, pod wpływem polskich władz dążących do zminimalizowania znaczenia i obecności prawosławia w Rzeczypospolitej, większość prawosławnych hierarchów ogłosiła unię z Kościołem rzymskokatolickim.