Gmina jednostkowa – rodzaj gminy wiejskiej, składającej się nominalnie z jednej miejscowości, w przeciwieństwie do gminy zbiorowej, składającej się nominalnie z kilku miejscowości (czyli zbioru miejscowości)Kallas, Marian. Województwo w Drugiej Rzeczypospolitej (z dziejów podziałów terytorialnych w latach 1919-1939). UMK, 1997..

W praktyce pojęcie gminy jednostkowej odnosi się ściślej do typu gminy obowiązującego na danym obszarze geograficzno-administracyjnym w pewnym okresie historycznym, niż do faktycznej konstytucji gminy. Znaczy to, że niektóre gminy jednostkowe mogły obejmować po kilka miejscowości (zazwyczaj bardzo małych), a niektóre gminy zbiorowe (zazwyczaj te najludniejsze) mogły składać się z jednej miejscowościMielcarek, Adam Janusz (2008): "Podziały terytorialno-administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej." Neriton..

Ziemie polskie W Polsce gminy jednostkowe i zbiorowe występowały wymiennie na różnych obszarach (zazwyczaj pozaborowych) w różnych okresach.