W końcu XII wieku pod naporem tego ostatniego zaczął się odwrót języka gaelickiego w rejon Wyżyn i Wysp (Highlands), choć jeszcze w XVI wieku wielu Szkotów z Nizin (Lowlands – zob. Nizina Środkowoszkocka) potrafiło nim mówić (najczęściej określali oni ten język jako Erse, czyli irlandzki), a w południowo-zachodniej Szkocji używano go jako języka codziennej komunikacji także w następnych stuleciach.
Parlament zwołany w 1308 przez Roberta I Bruce’a, obradujący na zachodnim wybrzeżu, był prawdopodobnie ostatnim, podczas którego posługiwano się tym językiem. Większość nazw miejscowości w północnej Szkocji ma pochodzenie gaelickie; do najstarszych należą te, które zawierają takie wyrazy jak: sliabh (wzgórze, wzniesienie), carraig (skała), cill (kościół), neimhead (święte miejsce), baile (osada) czy achadh (pole).
Najstarsze zabytki piśmiennictwa Najstarsze zabytki piśmiennictwa pochodzą z XII wieku; są to legendy dotyczące klasztoru w Deer oraz akty nadania mu ziemi i przywilejów (Księga z Deer). Tradycja literacka sięga początków XIV wieku; zachował się wiersz datowany 1310, opiewający flotę jednego z wodzów. Przez kilka wieków język gaelicki był językiem szkockich górali, którzy stworzyli opartą na nim odrębną kulturę;