VIII. Zakończenie (31).
Synteza myśli filozoficznej W przekonaniu Jana Pawła II cierpienie jest faktem nierozdzielnym od ziemskiej egzystencji człowieka: wydaje się "współ-istotne" z człowiekiem i jest jednym ze sposobów wejścia w głębię własną człowieka. Ideą przewodnią autora jest stwierdzenie, że człowiek "cierpi", nie w sposób pasywny, lecz pełen świadomej i wolnej aktywności, z możliwością przyjęcia cierpienia albo jego odrzucenia. W cierpieniu człowiek działa jako "osoba ludzka", przyjmując je, czyni je w pełni własnym doświadczeniem (czynem ludzkim) i staje się "podmiotem" tego nieszczęścia, które przydarzyło mu się w życiu. Poprzez pryzmat "czynu" cierpienia papież patrzy na "osobę" cierpiącą: czyn objawia osobę, cierpienie wskazuje na wewnętrzną wartość człowieka (osoby ludzkiej), ono jest odbiciem transcendencji człowieka. Nietrudno zauważyć, że Jan Paweł II zamierza zrekonstruować cierpiącego człowieka "od wewnątrz", w samych korzeniach jego człowieczeństwa i objawić mu powołanie do tego, by stać się podmiotem cierpieniaWacław Stanisław Chomik OFM: Ludzki wymiar cierpienia w "Salvifici Doloris" Jana Pawła II, Quaestiones Selectae 1 (1994) nr 1, s.